Onderstaand artikel is ooit geplaatst in de papieren versie van bitterlemon als prikkelende bijdrage richting de christelijke lezers die zich schaamden voor het gedrag van hun voorganger. Het is niet het eerste artikel over het recht van zelfverdediging door burgers en moet derhalve in samenhang met de eerdere artikelen worden gelezen. Iets kan niet verstandig zijn (of zonder noodzaak), maar daarmee is iets - in dit geval wapenbezit - nog geen moreel afkeurenswaardige zaak. Waarvan akte.
Willem Groenenboom vindt dat een burger het recht heeft wapens te dragen. En te gebruiken als het moet. Zoals bijvoorbeeld wanneer een burger ziet dat een medeburger lafhartig wordt overvallen. Hij heeft het moeten bezuren. Deze predikant is veroordeeld en gestraft. Naast zijn valse bommelding deden de pistolen hem de das om. De officiële gremia steken hun afkeuring niet onder stoelen of banken. Onder het gewone volk klinkt echter de nuance. Want wat is er mis met pistolen in de handen van een eerzaam burger?
Volgens de rechter is hiermee veel mis. Daarover later meer. Wat er aan de hand was, was het volgende. Dominee Willem Groenenboom uit Waardenburg stond woensdag 16 mei terecht voor een valse bommelding die hij op 3 september vorig jaar zou hebben gedaan om een concert van de Amerikaanse popster Madonna in de Amsterdamse Arena te voorkomen. Naar eigen zeggen was het telefoontje waarin hij deze valse bommelding deed een impulsieve daad waar hij bovendien spijt van heeft. Op weg naar een zondagse kerkdienst hoorde hij op de radio dat het concert, met daarin de beruchte ‘kruisigingsact’ gewoon door zou gaan, en toen sloegen bij hem de stoppen door. Vol verontwaardiging stopte hij zijn auto op een parkeerplaats, pakte zijn GSM – die hij nooit gebruikte – en belde de politie met de mededeling: “Als vanmiddag Madonna’s kruisigingsscène doorgaat, gaan er vijf clusterbommen af in de Arena. Niemand zal het overleven. Dank voor uw aandacht”.
Zijn GSM verraadde hem – die stond namelijk gewoon op zijn eigen naam. Nog voor het concert begon werd hij opgepakt. Maar de actie was sowieso een flop; ook de agenten geloofden niet dat de bedreiging serieus was. Zij dachten dat clusterbommen te fors waren voor een simpele aanslag en alleen door B-52 bommenwerpers konden worden afgeworpen. Iets wat Groenenboom niet wist – wist hij veel – ,was dat er wel degelijk kleine clusterbommen bestaan, al lijkt het zeer onwaarschijnlijk dat Nederlandse mannen van middelbare leeftijd er een aantal van in het bezit hebben. Maar goed, de voorganger moest zijn roekeloze daad duur bekopen. Hij werd ingerekend en opgesloten, en er werd huiszoeking gedaan in zijn woning. Op de vraag van de politie of er ook wapens in huis waren, gaf mevrouw Groenenboom een bevestigend antwoord, en zij overhandigde de politie enige wapens: de meesten waren onbruikbaar. Het omgebouwde alarmpistool droeg hij echter wel vaak bij zich, bijvoorbeeld tijdens het winkelen. Op de vraag waarom hij dat deed, antwoordde Groenenboom aan een journalist: “Stel nu dat Marokkaanse jongeren een vrouw van tachtig in een rolstoel omver trappen en haar tasje meenemen. Dat zou ik absoluut niet verdragen. Dan zou ik mijn revolver trekken, in de lucht schieten en roepen: Blijf staan, politie. En als dat niet gebeurde, schoot ik in hun been. De rechter vond dat het recht in eigen hand nemen. Maar hebben die jongeren dan het recht om een oud mens te beroven.”
Op de vraag van een journalist van de Volkskrant: “En als het gaatje hoger kwam?”, zei hij: “Dat is triest, maar triester is het dat kinderen in de moederschoot worden gedood en ouderen onder het woord euthanasie om zeep worden geholpen.” De Volkskrant: “Een dominee met een wapen, kan dat?” Groenenboom: “David vocht tegen Goliath in de naam van God, maar hij had wel een slinger met vijf gladde kiezelstenen.”
Uiteindelijk veroordeelde de Amsterdamse rechtbank de 63-jarige voorganger op 16 mei tot een werkstraf van 150 uur en een voorwaardelijke gevangenisstraf van vier maanden. Verder dient hij een psychiatrische behandeling te ondergaan vanwege zijn impulsieve neigingen (weggezet als ‘borderline’) en het feit dat hij gemakkelijk gekrenkt is. Beslist een opmerkelijke constatering voor een 63-jarige met een keurige academische vorming, loopbaan en missionaire arbeid. (Als dat na al die jaren nu pas naar voren komt, zal dit zeker een zéér zwaar geval moeten zijn.)
Petrus of Paulus
Gaat deze voorganger in zijn verdediging te kort door de bocht? Hij weet van zichzelf dat hij opvliegend van aard is: “Ik wil graag als Paulus zijn, maar ik lijk soms meer op Petrus. Petrus was een opgewonden standje en moest zich leren beheersen. Dat geldt ook de dienstknechten van God.” Het impulsieve gedrag betreurt hij, van de valse bommelding heeft hij daarom spijt, maar van het wapenbezit – voor zover we weten – nog steeds niet. Laten we hopen dat dit zo blijft. De standvastigheid van Groenenboom daargelaten – wie weet wat de pressie van psychiaters en reclassering en gevangenisdreiging met iemand kan doen? –, is het de wereld op de kop wanneer niet de blasfemische Madonna, maar de ijveraar Groenenboom wordt gestraft - en dat alleen vanwege het wapenbezit “en de bereidheid de wapens te gebruiken indien dat volgens hem nodig mocht zijn” (formulering rechterlijk vonnis). Groenenboom schuift niet voor niets Petrus en Paulus naar voren. Zij staan in onze door het christendom gedrenkte cultuur voor twee typen. De eerste – Petrus – trok het zwaard dat hij volgens Jezus weer weg moest stoppen, waarbij Jezus de woorden sprak: “Wie het zwaard heft, zal door het zwaard getroffen worden.” Paulus staat voor iemand die oproept tot gehoorzaamheid aan de overheid, omdat de overheid het zwaard niet tevergeefs zou dragen.
Is onze predikant een Petrus, of een Paulus? Van de valse bommelding heeft hij spijt, van het wapenbezit – voor zover we weten nog steeds – niet. Maar waarom zouden we allemaal een Paulus moeten zijn? Want ik waag deze stelling: ‘zonder Petrus geen rechtsstaat en geen vrijheid, en zonder Petrus is er geen Paulus.’ Er zijn veel Bijbelsteksten waar te pas en te onpas gebruik van wordt gemaakt, en deze is er een van: “ Hoezo? Is het slecht je te verweren als een gewapende bende je te grazen wil nemen? Is het zwaard in de geschiedenis van de wereld en van de joden niet steeds getrokken? Ook op bevel van koningen, profeten en richters? Dit kan niet de bedoeling zijn. Het zwaard is niet verkeerd, slechts de bedoeling achter het zwaard kan verkeerd zijn. Dit geldt voor zowel burgers als voor overheden. Opvallend is dat Petrus dus gewoon een zwaard bij zich kon dragen. En dat ook na deze woorden tegen hem wordt gezegd dat hij het zwaard weer bij hem moet steken. Dus niet wegwerpen of iets dergelijks. Wel speelde er een ander punt. Tegen een overmacht in je eentje met een zwaard tekeer gaan, is weliswaar heldhaftig, maar zinloos. Zeker als het je bedoeling is gevangen te worden genomen. Tegenover Petrus wordt dan Paulus gezet, de man van het woord. De Paulus van na zijn bekering; die van vóór zijn bekering nam deel aan bloeddorstige praktijken. Paulus wordt dan gezien als de man van de gehoorzaamheid aan de overheid, en alleen de overheid mag het zwaard dragen. Paulus propageert dus de geweldloosheid van de onderdanen. Hij benadrukt het lijden en het onrecht verduren boven het recht in eigen hand nemen. Enzovoort. Enzovoort.
Rechtsstaat
Het is maar de vraag wat we hier mee aan moeten en wat er van waar is. Velen interpreteren voornoemde uitspraken als een pleidooi voor geweldsloosheid en onderwerping aan geweldsmonopolie van de staat; voorwaarden die volgens velen mede ten grondslag liggen aan onze westerse beschaving en aan het idee van onze rechtsstaat. De overheid moet het zwaard dragen, en niet wij. Als de overheid iets wil, moeten wij gehoorzamen. Als de overheid iets nalaat, dienen wij dit te eerbiedigen. Zo niet, dan is men geen goed mens, geen ware christen en geen beschaafd westers wezen. Zonder veel moeite transponeert men de negentiende-eeuwse staatsopvatting op de geschiedenis van de mensheid sinds de zondvloed, want zonder veel gewetenswroeging verdraait men met een beroep op Rome en Mozes beide zaken. Dat de overheid nog niet hetzelfde is als een ‘Staat’ wordt niet meer geleerd. Wat is volgens de joodse, de Germaanse en ook volgens de Romeinse traditie een overheid? Slechts de centralistische machtsstaat? De overheid begon bij de vader des huizes, de pater familias. Het oude Israël had de oudsten om recht te spreken en te doen wedervaren. En het oude Europa dacht niet veel anders. Een overheid was niet een instantie, maar bestond uit vele instanties die allemaal ‘overheid’ waren. De christelijke traditie liet en laat niet voor niets de overheidsgehoorzaamheid beginnen met het gebod van Mozes: “Eert uw vader en uw moeder”, zoals bijvoorbeeld nog is terug te vinden in de calvinistische Heidelbergse Catechismus die qua overheidsopvatting veel uitademt van de klassieke overheidsopvatting: beginnend bij het gezin.
Het is een misvatting te denken dat elke hogere overheid een lagere overheid kon en mocht uitschakelen. Hoe zou dit kunnen, aangezien alle overheden zich moesten onderwerpen aan hetzelfde recht: de traditie, het natuurrecht, het geopenbaarde recht, het gewoonterecht. Dit was zo onder het oude Israël, dit was zo onder de Germanen en dit was ook zo onder het oude Rome – in ieder geval in het Rome ten tijde van Paulus en Petrus. Theodorus Beza geeft in zijn boekje De Iure Magistruum “het recht der overheden” weer aan de hand van een aantal treffende voorbeelden. Eén ervan is het voorbeeld van keizer Marcus Aurelius, de zogenaamde keizer-wijsgeer. Deze maakte van iemand een kroondienaar, gaf hem naar de gewoonte van die tijd een zwaard in handen met de woorden: “Trekt het voor mij wanneer ik goede bevelen geef, en tegen mij wanneer ik anders doe.” De boodschap is duidelijk: iedereen staat beneden het recht en het betamelijke, ook de overheid, ook de keizer. Iedereen die gehoorzaam is aan de overheid heeft het recht – zelfs de plicht – dit recht te handhaven (in eigen hand te nemen en toe te passen) wanneer de overheid het recht schendt. Dit is de context van de christelijke en westerse overheidsgehoorzaamheid – tenminste: ze zou dat moeten zijn. De moderne rechtsstaat kent echter geen recht. Het volgende moge dat duidelijk maken.
Recht van zelfverdediging
De vraag naar de rechtmatigheid van het wapenbezit van Willem Groenenboom raakt gemakkelijk vertroebeld door het feit dat Groenenboom een predikant is. Want mogen dienaren van God wel wapens dragen – of er zelfs naar grijpen? De vraag is: waarom niet? Is hij dan geen burger? En mogen burgers geen wapens dragen? Officieel mag dit niet. Wapenbezit is een zogenaamd strafbaar feit. Maar je kunt het ook anders bekijken. In ons land kennen we het recht op zelfverdediging. Niet alleen je lijf en leden mag je als burger verdedigen, ook je goederen en bezittingen. In een rechtsstaat gaat een recht uit boven een beperkende bepaling. Het recht is in principe onaantastbaar. Elke eerzame burger mag royaal en realistisch gebruik maken van de onvervreemdbare rechten die hem ‘ter beschikking staan’. Als het recht op zelfverdediging een serieus recht is – en waarom niet?, elk recht is immers een serieus recht – kan het nooit zo zijn dat iemand zich met zijn blote handen moet verdedigen tegen een crimineel met een vuurwapen. Zoiets voorstellen of voorstelbaar achten is zelf crimineel.
Het recht op zelfverdediging impliceert een gelijkwaardigheid ten aanzien van de middelen om zichzelf te verdedigen, en het impliceert ook een voorbereid mogen zijn op eventualiteiten. Met andere woorden: wil het recht op zelfverdediging een reëel en geloofwaardig recht zijn, dan moet elke eerzame burger zonder restricties de beschikking krijgen over vuurwapens en deze ten allen tijde bij zich mogen dragen, wanneer hij meent dat de kans bestaat – of ooit zou kunnen bestaan – dat er een bedreigende situatie op zou kunnen treden. Voor een juwelier betekent dit dat hij dus altijd een vuurwapen tot zijn beschikking moet hebben. De burger moet verder ten allen tijde in staat worden gesteld om bij enige serieuze aantasting van de openbare orde naar de wapens te grijpen. Wanneer iemand gewelddadig overvallen wordt, is er namelijk altijd sprake van een reëel risico op onherstelbaar letsel. Wie wel eens in zijn leven is overvallen – zoals ik –, weet dat een van de meest opvallende zaken tijdens de overval het gedrag van de medeburgers is: dezen doen niets. Men werpt zelfs niet een blik op het voorval (stel je eens voor dat je betrokken zou raken). Op zo’n moment val je buiten de abstracte rechtsstaat. Op zo’n moment heb je niets aan het geweldsmonopolie van de staat. En op zo’n moment heb je niets aan al die ongewapende, correcte burgers die zich voortsnellen naar hun volgende afspraak.
Recht in eigen hand?
De vertegenwoordigers van het zogenaamde recht, en van de zogenaamde rechtsstaat, begrijpen niets van deze dingen. Toen Willem Groenenboom de rechter verklaarde dat hij wel eens een wapen op zak had om eventueel in te kunnen grijpen, kreeg hij te horen dat “hij het recht in eigen hand nam”. Naast het verbod op het dragen van wapens, is dit een andere absurditeit. Een rechtsstaat die van zijn ‘onderdanen’ verlangt dat deze zich niet inlaten met de uitoefening van het recht, is door en door immoreel. Een gezonde rechtsstaat zou het toejuichen wanneer haar burgers het recht in eigen hand zouden nemen. Het recht is iets wat immers gehanteerd, gehandhaafd moet worden om het goede leven te beschermen en in banen te leiden? Maar het is duidelijk dat in de moderne rechtsstaat de burger een vreemdeling moet blijven ten overstaan van het recht. Het recht is nooit toepasbaar, nooit helder inzichtelijk voor burgers. De burger is altijd gevaarlijk, immer incompetent en altijd een potentiële inbreuk op de rechtsstaat.
In hoeverre moet een burger zijn overheid gehoorzamen? Lange tijd was deze vraag in tal van Europese landen, waaronder in Nederland, een luxekwestie. Als toonbeeld van het negentiende-eeuwse burgermansfatsoen was de overheid in dit land lange tijd een vast baken van betrouwbaarheid. In weinig landen als in onze landen lag de maatschappelijke verantwoordelijkheid zo sterk in het verlengde van de overheidsmacht. Nu de overheid deze macht misbruikt om het recht te vernietigen, vragen steeds meer klassieke Nederlanders zich af of en in hoeverre ze een foute overheid nog kunnen, mogen en moeten gehoorzamen. In hoeverre is het zogenaamde geweldsmonopolie een niet te verteren inbreuk op de rechtsstaat? Historisch staat in De Nederlanden de weerbaarheidsplicht van de Unie van Utrecht nog recht overeind. Deze Unie ligt nog steeds als een fundament onder ons bestaan als natie. Maar het zwakke negentiende-eeuwse burgermanschristendom heeft dit recht verkwanseld. Door het recht buiten de burger te plaatsen en de handhaving van de orde als verboden terrein te verklaren, maakt een overheid het de burger in feite onmogelijk een overheid te gehoorzamen. Het enige wat rest, is onderwerping en afschaffen van de rechtvaardigheid.
Dominee Willem Groenenboom is hiervan een zoveelste slachtoffer. Na de verschillende juweliers en na diverse andere eerzame burgers van ons land die meenden dat het een nobele zaak is het recht hoog te houden, het te hanteren en te handhaven. Want zonder pistolen is er geen recht in onze Lage Landen. Moge dat duidelijk zijn.
P.S. “Rechtsstaat” is, welbeschouwd, een contradictio-in-terminis. De staat, elke staat, is van origine gegrondvest op roof en doodslag De term “rechtsstaat” is een gotspe.
Posts tonen met het label wapenbezit. Alle posts tonen
Posts tonen met het label wapenbezit. Alle posts tonen
dinsdag 11 september 2007
zondag 29 april 2007
EEN VAST RECHT
Volgens Marc Rutte hoeven mensen die uit zelfverdediging de aanvaller verwonden niet gestraft te worden. Is dit een zoveelste slag in de lucht? Of ontluikt hier een hernieuwd zicht op een oude bron van onze rechtsstaat? Het is volgens staatssecretaris Rutte "te absurd voor woorden dat iemand die bij wijze van zelfverdediging zijn aanvaller verwondt, kans loopt daarvoor de cel in te draaien". Rutte pleit ervoor dat iemand in het geval van "gerechtvaardigde zelfverdediging" altijd vrijspraak van de rechter moet krijgen [1].
Volgens PvdA-kamerlid Aleid Wolfsen is het voorstel van Rutte onzinnig, omdat iemand volgens hem niet kan worden gestraft als hij uit noodweer heeft gehandeld. Dat staat namelijk al in de wet. De vraag is natuurlijk: wat is "gerechtvaardigde zelfverdediging"? Als iemand benauwd is en naar een knuppel of een fles grijpt en daar de dader mee op het hoofd slaat - morsdood slaat - is zo'n daad van "zelfverdediging" dan gerechtvaardigd. Dient hier dan altijd vrijspraak op te volgen? En wanneer er geen lijfsbehoud speelt, maar wel onze eigendommen dreigen te worden ontvreemd? Of wanneer we niet zelf enig risico lopen, maar dat we er wle getuige van zijn dat iemand anders fysiek bedreigd wordt - of dat diens eigendommen op het spel staan?
Van Marc Rutte worden we niet veel wijzer. Iemand waar we wel wijzer van worden is prof. Boudewijn Bouckaert. Deze schreef in het Belgische blad De Tijd een interessant exposé over dit thema. Volgens prof. Bouckaert dient het recht op zelfverdediging breed te worden geïnterpreteerd. Daarbij denkt hij behalve aan de bescherming van de eigen fysieke veiligheid ook aan het beschermen van de eigen goederen, zoals dat overigens al bestaat in Nederland en Duitsland. Bouckaert richt zijn betoog op het belang van de kwetsbare zelfstandige die niet kan leven met een overheid die niet altijd de hoogste prioriteit kan en wil geven aan het beschermen van iemand eigendommen. Bouckaert: "De "kruidenier" die zijn have en goed verdedigt tegen een dief, is zo goed als op voorhand veroordeeld door deze intellectuelen, over het algemeen niet geconfronteerd met enig probleem van economische onzekerheid." En, zo vervolgt hij: "Het eigendomsrecht is een mensenrecht en wordt aldus beschermd door het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. Wie dat ernstig neemt, kan de afdwingbaarheid van het respect ervoor niet afhankelijk maken van de toevallige beschikbaarheid of bereidwilligheid van de overheidspolitie."
Mensenrechten gaan dus aan de vastlegging ervan vooraf, gezien deze uitspraak: "Het eigendomsrecht is een mensenrecht en wordt aldus (sic! - EvG) beschermd...". Prof. Bouckaert gaat verder in het doortrekken van de consequenties. Deze vaststaande mensenrecht kan, net als dus andere rechten, niet afhankelijk zijn van de "toevallige beschikbaarheid of bereidwilligheid van de overheidspolitie". Bouckaert redeneert met een argumentatie waarin het noodzakelijke logische consequentie reeds besloten ligt in de op voorhand gedane constatering van een fundamentele zaak: Het "mensenrecht" eigendom is niet alleen onafhankelijk van enig ingrijpen, of vraag om ingrijpen van een instantie, maar heeft uit zichzelf reeds de evidentie van zowel het recht van eigendomsverdediging in zich besloten, als het handhaven, afdwingen ervan door de bezitter van dit eigendom. Het is deze primordialiteit die verrassend genoeg uit de mond van een "liberale" hoogleraar rechten komt. Het recht is daarmee de vastlegging van het reeds bestaande recht dat inzake het eigendom dit eigendom vastlegt bij de eigenaar, evenals de rechten tot verdediging cq. het afdwingen van het handhaven van dit eigendom. Dus ook de ordehandhaving en het ingrijpen dat hierbij hoort, liggen besloten in het recht dat voor de formele vastlegging uitgaat en dat qua handhaving en uitvoering ook uitgaan voor en boven de aan de overheid gedelegeerde handhaving en uitvoering.
De onlosmakelijkheid van eigendom en eigenaar wordt, door prof. Bouckaert, versterkt door het voorbeeld van de kruidenier. De economische onzekerheid die een rol kan spelen bij een kruidenier die ingrijpt wanneer zijn goederen ontvreemd worden, duidt, fundamenteel gezien, op een bestaanszekerheid die in het gedrang komt. Het bestaan is meer dan het vege, biologische lijf. Het omvat ook datgene dat het bestaan zekerheid verschaft, of daar althans noodzakelijk mee is verbonden: het eigendom. Prof. Bouckaer pleit dan ook voor een meer complementaire opstelling tussen overheid en burgers, met name de burgers in zogenaamde risicovolle beroepen. Bouckaert: "De burgers hebben de verdediging van lijf en leden, have en goed aan de overheid en haar politie gedelegeerd omdat zuivere private bescherming tot chaos en spiralen van geweld kan leiden. Deze delegatie kan redelijkerwijs niet betekenen dat men de bescherming van zijn eigendommen volledig afhankelijk maakt van de goodwill van de overheidspolitie. Institutionele verdediging en zelfverdediging moeten, in een rechtstaat, die de rechten van zijn burgers ernstig neemt, in een complementaire verhouding blijven staan."
In de concretisering van deze complementariteit gaat de schrijver ver. Zo zouden burgers het recht moeten krijgen tot wapenbezit. Organisaties uit het middenveld kunnen hun leden uit risicovolle beroepen "aanleren hoe zij op een verstandige wijze met de zelfverdediging, inclusief het gebruik van wapens kunnen omgaan." Bang voor escalatie van geweld en een "cowboy-maatschappij" is Bouckaert niet. Er is volgens hem namelijk geen noodzakelijk causaal verband tussen wapenbezit en geweld. Landen met veel wapenbezit kennen soms een lage criminaliteit, zoals Israël en Zwitserland, terwijl landen met strenge wapenwetten soms een hoge criminaliteit kennen, zoals Mexico en Zuid-Afrika.
Een fundamentele insteek
Het pleidooi van prof. Bouckaert is opmerkelijk. Niet vanwege het feit van het recht van verdediging van eigendom - dat kennen we in Nederland al. De kracht van Bouckaert is zijn sterke fundamentele insteek waarbij fundamenteel recht, bezit en handhaving ervan en burgerschap ineen vloeien. De redelijkheid van deze burger doet bij prof. Bouckaert niet principieel onder voor die van overheidsdienaren en juristen, zoals hijzelf. Deze leraar kent zijn gelijken. Deze redelijkheid begint bij een concrete situatie waarin een concreet goed dreigt te worden ontvreemd, en is dus niet afgeleid van een hoger ideaal. Maar de grootste winst is dat prof. Bouckaert, niettegenstaande zijn erkenning van de delegatie van taken door de burgers aan een overheid, nooit betekent: een overdragen van bevoegdheden door deze burgers. De burger blijft niet alleen de eerst verantwoordelijke persoon, maar is ook potentieel de eerst handelende persoon. Zonder het tweede zou het eerste - de verantwoordelijkheid - een abstractie zijn en de werkelijkheid verbloemen van de burger die machteloos moet toezien. Maar met de toevoeging van de mogelijkheid van handelen tot handhaving doet de concrete werkelijkheid van de burger er weer toe. De burger die dan nog machteloos toeziet kan met recht schuldig voelen en laf worden genoemd (al doet Bouckaert dat niet).
Er zijn echter ook enige vragen te stellen bij het betoog van prof. Bouckaert. De hoogleraar zet zijn betoog dan wel onder meer in bij de passiviteit van de toeschouwers tijdens de moord op Joe Vanholsbeeck, de uitwerking ligt niet in het verlengde van deze concrete aanleiding tot het schrijven van zijn artikel. Bouckaert werkt het recht namelijk uit tot de sfeer van het eigendom, terwijl hij ook had kunnen denken aan de verantwoordelijkheid van de toeschouwer die had kunnen ingrijpen. De vraag zou des te pregnanter zijn geworden: kan en moet iemand ingrijpen wanneer deze persoon niet zelf fysiek (of wat betreft het eigendom) wordt bedreigd? En kunnen we, zoals het geval "Vanholsbeeck" ons laat zien, nog wel spreken van een recht om in te grijpen? Was hier niet veeleer sprake van een plicht tot ingrijpen, zelfs als dit zou leiden tot het gebruik van geweld en tot het riskeren van eigen lijf en goed? Kan iemand die wèl het recht heeft om in te grijpen, maar dit niet doet, laakbaar gedrag worden verweten? Om het fundamenteel te benaderen: wanneer we de taak om in te grijpen en te handelen aan een instelling als de politie, dan verwachten we ook daadwerkelijk dat deze politie zàl ingrijpen, desnoods met geweld, en desnoods met gevaar voor eigen lijf en goed. Wie dan nog, zoals prof. Bouckaert, de verhouding tussen burger en overheid als complementair wil zien, zal er dan niet onderuit komen het primaat bij de burger neer te leggen: iedere burger heeft de plicht om in te grijpen. Datgene wat men delegeert moet immers zowel voor het moment van delegatie als na dit moment identiek zijn. Als de uitvoering van het recht besloten ligt in dit recht zelf, dan is de plicht van een instantie als de politie niet anders dan die van de burger die delegeert.
Het is duidelijk dat bij een dergelijke interpretatie van de complementariteit de idee van de delegatie onder druk kan komen te staan. Is er nog een politie of een justitie nodig als iedere burger in feite eenzelfde bevoegdheid bezit als deze genoemde instanties? Want een justitie kan dan wel een afweging maken of het gebruikte geweld" proportioneel was i.c. gerechtvaardigd - de burger zelf doet dat ook al voor en tijdens zijn ingrijpen in een situatie die hiertoe verplicht. En alleen als men ervan uitgaat dat de afweging van "de" burger eenzelfde is als die van een rechter èn als we ervan uitgaan dat deze burger in staat is deze afweging te maken en toe te passen in zijn directe handelen - sterker nog: zijn directe handelen daarmee kan laten samenvallen - kunnen we spreken van een recht dat in haar afdwingbaarheid niet afhankelijk is van externe instanties. Delegatie veronderstelt een burger die kan overzien wat hij delegeert. En de burger die delegeert, kent zijn eigen grenzen in de uitvoerbaarheid van zijn eigen verantwoordelijkheden. Een individuele burger is onverstandig bezig zijn eigen lijf en goed nodeloos op het spel te zetten wanneer deze een criminele organisatie tart die erom bekend staat dat ze weinig scrupules kent. De maat van de bedreiging kan de maat van de mogelijkheden van de persoon overstijgen. Deze "maat" kan zowel de grootte van de bedreiging, als de ernst ervan (terrorisme) als de complexiteit ervan (noodzaak tot het verzamelen van sporen en van bewijsvoering) betreffen.
Prof. Bouckaert ziet dat ook in: "Zelfverdediging vormt geen vrijbrief voor om het even welke actie. De daad van zelfverweer moet in verhouding staan met de dreigende inbreuk. Wordt die proportie doorbroken dan slaat zelfverdediging om in agressie." Wij nemen aan dat Bouckaert deze stelregel ook betrekt op de gemeenschap c.q. "de toeschouwers" die ingrijpen of dienen in te grijpen, zoals in het geval van "Joe Vanholsbeeck". Dit citaat van prof. Bouckaert brengt ons bij een andere vraag: is er dan geen gerechtvaardigde agressie mogelijk? Is het reëel om gerechtvaardigd geweld als “redelijk” te bestempelen, maar ongerechtvaardigd geweld, want bijv. buitenproportioneel, als “agressie”? Verbloemt prof. Bouckaert hier niet misschien een depreciatie van de diepste ongedeelde drijfveren die eveneens onlosmakelijk verbonden zijn met de onlosmakelijke uiting ervan? En sluit hij zich zo niet hiervan af: namelijk dat het recht niet zozeer een redelijke basis is, maar dat het recht een redelijke uitwerking is van een basis die dieper aanwezig is: het ongedeelde leven van de concrete mens levend in een concrete context van bestaan en gemeenschap? Met andere woorden: heeft iemand het “recht” om agressief te zijn wanneer hij wordt bedreigd of wordt gemolesteerd? Sterker nog: is de agressie wel los te koppelen van de reactie en van de motieven – en het al dan niet overwegen daarvan – achter deze daad? Het is begrijpelijk dat prof. Bouckaert inzet bij de redelijkheid en niet bij het instinctmatige en driftmatige van de mens. Want is het gevaar niet groot dat als men bij het driftmatige inzet, dat dan de weg wordt opengelegd naar de burger die vergelding of zelfs wraak zoekt voor het hem aangedane leed en/of onrecht? Toch ontkomt onzes inziens prof. Bouckaert niet eraan de agressie te zien als onderdeel van het – mogelijk – rechtvaardige motief tot handelen in ingrijpen inzake dreiging van geweld of vervreemding. Als de emotie de gerechtvaardigde daad voorafgaat, voedt en zelf “begeleidt”, dan is deze emotie toch nooit te diskwalificeren als laakbare “agressie”?
Zwerver Cor
Een voorbeeld waarin het duidelijk is dat het pleidooi van prof. Bouckaert nog een andere open c.q. “onuitgewerkte zijde” heeft, wordt geïllustreerd met het verhaal van de zwerver “Cor”. Enkele weken geleden kocht ik van een zwerver een straatkrant met een opmerkelijk interview [3]. Het interview was met Cor, een gewezen zwerver die sinds enige tijd, samen met zijn vrouw, een normale woning heeft betrokken. Het verhaal van Cor noem ik hier niet voor niets. Vroeger hadden Cor en zijn vrouw het goed. Samen runden ze een eetcafé in Nijmegen en hadden een glazenwasser- en schoonmaakbedrijf. De zaken draaiden goed, ze hadden vier kinderen, een mooi huis en reden beiden in een Mercedes 500. Toen kwam de kentering in het leven van Cor en zijn vrouw. Hun negenjarige dochtertje werd misbruikt. En hoewel ze er aangifte van hadden gedaan, bleef de verdachte vrij rondlopen. Omdat justitie verder niets eraan deed heeft Cor toen het recht in eigen hand genomen. Uit wraak. De manier waarop hij het deed, vermeldde het interview niet, maar het was zodanig dat Cor voor jaren de gevangenis in verdween terwijl zijn vrouw ook werd veroordeeld. Tijden hun detentie verwaterde het contact met hun kinderen, en toen ze beide vrij kwamen, raakten Cor en zijn vrouw op straat. Na vijf jaar in opvangtehuizen te hebben doorgebracht hebben ze nu normale huisvesting.
Het "geval" Cor is duidelijk geen geval van zelfverdediging, maar een geval van het recht in eigen hand nemen. En de communis opinio is dat waar mensen het recht in eigen hand nemen dit gedrag moet worden afgestraft. Niet de gedupeerde - het slachtoffer - spreekt namelijk recht of handhaaft de orde en voltrekt vonnissen, maar de daartoe aangestelde overheden i.c. rechters dienen dit te doen. Voor de moderne staat is het ondenkbaar dat een burger het recht zou hebben zelf het recht te grijpen en te "straffen". Wanneer iemand lijfelijk wordt aangevallen en hij slaat terug, dan is er begrip. En hetzelfde geldt voor het geval dat iemand een indringer betrapt in zijn eigen huis, of wanneer een winkelier een grote diefstal opmerkt die hem ernstig zal duperen. Slechts op zulke momenten is er nog iets dat aan de oude rechtssituatie herinnert, namelijk dat het de "heer des huizes" of de "pater familias" zelf is die ingrijpt, verhindert en afdwingt. Het uiteindelijke oordeel, en daarmee het uiteindelijke (eventuele) vonnis, ligt buiten het bereik van de individuele burger. Cor ging dus, volgens de gebruikelijke maatschappelijke opvattingen, over de schreef bij zijn "voltrekken van zijn eigen uitspraak en vonnis" aangaande de dader die zijn dochter had misbruikt. Maar is dit oordeel over "Cor" nog wel zo hard te maken, mede in het licht van de opmerkingen van prof. Bouckaert en de vragen die men daar weer bij kan plaatsen?
Eén zo'n vraag zou kunnen zijn: mag men het recht in eigen hand nemen als men dit recht reeds in eigen hand bezit? Namelijk het recht tot afdwinging van dit recht? De mens is toch immers niet alleen een optelsom van "biologisch wezen" (minus "agressie") en "eigendom"? Een mens is toch ook zijn "reputatie", zijn "eer", en vooral "zijn" gezin als zijnde zijn eigen "vlees en bloed"? Wie geen eigendom heeft, maar wel een dochter, voor deze persoon is schending van deze dochter een onherstelbare aantasting van het eigen bestaan - nog uitgaande voor enige notie van bestaans(on)zekerheid. Dat iemand - de dader - het leven van een ander mens, bijvoorbeeld dat van een meisje, voor de rest van haar leven kan vernielen en dat deze "misdaad" slechts wordt "bestraft" met enkele jaren cel is in het licht van het onherstelbaar beschadigde bestaan van zowel kind als ouder, toch een monstrueuze abstractie? De onverbiddelijke eisen van genoegdoening, wraak en intens verdriet gaan samen. Ineens wordt duidelijk dat geschonden Recht en geschonden leven onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Want waar de mens vanuit zijn diepste wezen zichzelf verdedigt, openen er zich andere werkelijkheidscategorieën dan die van "behoud" en "handhaving". Zoals de schending van het huis voor iemand meer kan betekenen dat iemand zonder "toestemming" en met "ongerechtvaardigde middelen" zich toegang heeft verschaft tot een woning. Namelijk dat deze schending van het "huis" de schending impliceert van de meest basale bestaansvoorwaarde van het man- en vader-zijn, namelijk om de "zijnen" i.c. vrouw en kinderen te beschermen, te koesteren en lief te hebben als zijnde het eigen lichaam.
Lijfsbehoud is meer is dan een louter biologisch voortbestaan met de verworven middelen (eigendom) om dit bestaan zeker en zelfs gerieflijk te maken en te houden. Er komt meer naar boven dan dat men denkt in de ene oerdaad van verdediging. Want wat wordt er verdedigt? Alleen het vege lijf? Daar kan onze maatschappij mee leven. Maar wordt er meer verdedigt: het recht, het geschonden leven dat roept om wraak, de geschonden eer van de man, echtgenoot en huisvader - in deze gevallen flakkert het vuur van de abstracte wraak van een maatschappij die huivert voor de bronnen van recht en rechtspraak: wraak en genoegdoening. De oerchristelijke basisregel inzake het recht "Mij komt de wrake toe", namelijk dat het recht en het vonnis spreken is voorbehouden aan de machten die boven de mens uitgaan: God inzake het bestaan na het huidige, en de overheden aangaande dit tijdelijke bestaan, is in het licht van het pleidooi van Bouckaert en door ons aangebrachte "radicaliseringen" niet te interpreteren als een rechtsregel die berusting en passiviteit gebiedt, maar als een "regel" die de weg van het recht wijst.
Waar een "overheid" weigert recht te handhaven, laat staan hierin "recht te spreken, ligt dan de weg niet open naar een gerechtvaardigde afdwinging van dit recht door de burger die dit "recht" bezit ongeacht elke vastlegging van dit recht en ongeacht welke delegatie van dit recht? Het is een vraag die we niet te snel moeten beantwoorden. Deze vraag impliceert namelijk geen individuele toepassing van rechtsregels door al dan niet direct betrokkenen. In de oude situatie was ook de gemeenschap direct betrokken i.c. geschonden in de misdaad. Bewogenheid voor het recht ging samen met bewogenheid met het slachtoffer of de overlevenden. Bij het primordiale van onder meer de emotie en de ervaring van het geschonden recht c.q. bestaan, behoort ook de primordiale notie van het verantwoording afleggen aan de gemeenschap als onderdeel zijnde van deze gemeenschap. Maar het is juist in onze tijd dat de menselijke, concrete en gemeenschappelijke zijde van de misdaad wordt erkend. In het kader van onbevangen en objectieve rechtsspraak laat diezelfde "gemeenschap" de slachtoffers van een misdaad dikwijls juist in de kou staan en heeft deze "gemeenschap" dit "in de kou laten staan" zelfs verheven tot verheven principe van de rechtsstaat. In zo'n systeem is een mens die werkelijk onrecht ondergaat en er haast aan ten onder gaat zelf een potentiële misdadiger geworden. Het is tekenend dat een kandidaat-lijsttrekker, als Marc Rutte, stemmen denkt te trekken door iets te poneren dat duizenden jaren een volstrekte evidentie was. Doorziet Rutte de consequenties van zijn woorden en durft hij de lijnen erin verscholen ook door te trekken? Wij betwijfelen dat. Het erkennen van de implicaties zou namelijk ook kunnen betekenen dat de vanzelfsprekendheid van de huidige vorm van de rechtsstaat ter discussie wordt gesteld.
Maar het verder doordenken van het pleidooi van prof. Bouckaert zou ook kunnen betekenen dat de handelingsbekwame burger opnieuw wordt ontdekt. En het zou een winst zijn als bij "zelfverdediging", in welke situatie dan ook, niet meer zozeer de vraag naar de al dan niet aanwezige toerekeningsvatbaarheid centraal zou staan, maar dat er meer wordt ingestoken bij de handelingsbekwaamheid van de mens. Misschien dat men dan ook tot het inzicht komt dat de bevoegdheid van de burger niet primair van buitenaf komt, d.i. wordt bepaald door de instanties die rusten op de gedelegeerde macht, maar dat de bevoegdheid van de burger van binnenuit komt en wordt gedragen door een vast recht. Namelijk een recht dat niet bestaat bij de vastlegging door een instantie, maar dat uitgaat voor de vastlegging ervan. Een recht dat zoveel zaken omhelst dat dit recht als het ware samen komt te vallen met het bestaan zelf. Dan hebben we het niet meer over een "verleend" recht van zelfverdediging van lijf en/of goed, maar dan spreken we over de basis van onze rechtsstaat. Dan zijn we een bron op het spoor die we allang vergeten waren: de burger voor wie gemeenschap, recht, gevoel, handhaving en liefde onlosmakelijke onderdelen zijn van een burgerschap dat op zijn beurt weer onlosmakelijk is verbonden met een gemeenschap en een werkelijkheid die soms lijkt te zijn verdwenen, maar die werkelijkheid lijkt te zijn wanneer een kruidenier een overvaller "stopt" en een wanhopige vader zich niet neer blijkt te kunnen leggen bij een rechtssysteem dat geen genoegdoening verschaft. Pas dan kunnen we de burgers aanspreken die werkeloos toekeken toen de Brusselse scholier Joe Vanholsbeeck werd vermoord.
Noten
[1] Rutte: Geen straf bij zelfverdediging op Elsevier.nl d.d. 21/04/2006.
[2] Boudewijn Bouckaert, "Zelfverdediging is een mensenrecht" in De Tijd d.d. 27/04/2006.
[3] "Cor, een straatkrantverkoper", in Goeiedag, straatkrant nummer 1, Jaargang 5, 2006.
Volgens PvdA-kamerlid Aleid Wolfsen is het voorstel van Rutte onzinnig, omdat iemand volgens hem niet kan worden gestraft als hij uit noodweer heeft gehandeld. Dat staat namelijk al in de wet. De vraag is natuurlijk: wat is "gerechtvaardigde zelfverdediging"? Als iemand benauwd is en naar een knuppel of een fles grijpt en daar de dader mee op het hoofd slaat - morsdood slaat - is zo'n daad van "zelfverdediging" dan gerechtvaardigd. Dient hier dan altijd vrijspraak op te volgen? En wanneer er geen lijfsbehoud speelt, maar wel onze eigendommen dreigen te worden ontvreemd? Of wanneer we niet zelf enig risico lopen, maar dat we er wle getuige van zijn dat iemand anders fysiek bedreigd wordt - of dat diens eigendommen op het spel staan?
Van Marc Rutte worden we niet veel wijzer. Iemand waar we wel wijzer van worden is prof. Boudewijn Bouckaert. Deze schreef in het Belgische blad De Tijd een interessant exposé over dit thema. Volgens prof. Bouckaert dient het recht op zelfverdediging breed te worden geïnterpreteerd. Daarbij denkt hij behalve aan de bescherming van de eigen fysieke veiligheid ook aan het beschermen van de eigen goederen, zoals dat overigens al bestaat in Nederland en Duitsland. Bouckaert richt zijn betoog op het belang van de kwetsbare zelfstandige die niet kan leven met een overheid die niet altijd de hoogste prioriteit kan en wil geven aan het beschermen van iemand eigendommen. Bouckaert: "De "kruidenier" die zijn have en goed verdedigt tegen een dief, is zo goed als op voorhand veroordeeld door deze intellectuelen, over het algemeen niet geconfronteerd met enig probleem van economische onzekerheid." En, zo vervolgt hij: "Het eigendomsrecht is een mensenrecht en wordt aldus beschermd door het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. Wie dat ernstig neemt, kan de afdwingbaarheid van het respect ervoor niet afhankelijk maken van de toevallige beschikbaarheid of bereidwilligheid van de overheidspolitie."
Mensenrechten gaan dus aan de vastlegging ervan vooraf, gezien deze uitspraak: "Het eigendomsrecht is een mensenrecht en wordt aldus (sic! - EvG) beschermd...". Prof. Bouckaert gaat verder in het doortrekken van de consequenties. Deze vaststaande mensenrecht kan, net als dus andere rechten, niet afhankelijk zijn van de "toevallige beschikbaarheid of bereidwilligheid van de overheidspolitie". Bouckaert redeneert met een argumentatie waarin het noodzakelijke logische consequentie reeds besloten ligt in de op voorhand gedane constatering van een fundamentele zaak: Het "mensenrecht" eigendom is niet alleen onafhankelijk van enig ingrijpen, of vraag om ingrijpen van een instantie, maar heeft uit zichzelf reeds de evidentie van zowel het recht van eigendomsverdediging in zich besloten, als het handhaven, afdwingen ervan door de bezitter van dit eigendom. Het is deze primordialiteit die verrassend genoeg uit de mond van een "liberale" hoogleraar rechten komt. Het recht is daarmee de vastlegging van het reeds bestaande recht dat inzake het eigendom dit eigendom vastlegt bij de eigenaar, evenals de rechten tot verdediging cq. het afdwingen van het handhaven van dit eigendom. Dus ook de ordehandhaving en het ingrijpen dat hierbij hoort, liggen besloten in het recht dat voor de formele vastlegging uitgaat en dat qua handhaving en uitvoering ook uitgaan voor en boven de aan de overheid gedelegeerde handhaving en uitvoering.
De onlosmakelijkheid van eigendom en eigenaar wordt, door prof. Bouckaert, versterkt door het voorbeeld van de kruidenier. De economische onzekerheid die een rol kan spelen bij een kruidenier die ingrijpt wanneer zijn goederen ontvreemd worden, duidt, fundamenteel gezien, op een bestaanszekerheid die in het gedrang komt. Het bestaan is meer dan het vege, biologische lijf. Het omvat ook datgene dat het bestaan zekerheid verschaft, of daar althans noodzakelijk mee is verbonden: het eigendom. Prof. Bouckaer pleit dan ook voor een meer complementaire opstelling tussen overheid en burgers, met name de burgers in zogenaamde risicovolle beroepen. Bouckaert: "De burgers hebben de verdediging van lijf en leden, have en goed aan de overheid en haar politie gedelegeerd omdat zuivere private bescherming tot chaos en spiralen van geweld kan leiden. Deze delegatie kan redelijkerwijs niet betekenen dat men de bescherming van zijn eigendommen volledig afhankelijk maakt van de goodwill van de overheidspolitie. Institutionele verdediging en zelfverdediging moeten, in een rechtstaat, die de rechten van zijn burgers ernstig neemt, in een complementaire verhouding blijven staan."
In de concretisering van deze complementariteit gaat de schrijver ver. Zo zouden burgers het recht moeten krijgen tot wapenbezit. Organisaties uit het middenveld kunnen hun leden uit risicovolle beroepen "aanleren hoe zij op een verstandige wijze met de zelfverdediging, inclusief het gebruik van wapens kunnen omgaan." Bang voor escalatie van geweld en een "cowboy-maatschappij" is Bouckaert niet. Er is volgens hem namelijk geen noodzakelijk causaal verband tussen wapenbezit en geweld. Landen met veel wapenbezit kennen soms een lage criminaliteit, zoals Israël en Zwitserland, terwijl landen met strenge wapenwetten soms een hoge criminaliteit kennen, zoals Mexico en Zuid-Afrika.
Een fundamentele insteek
Het pleidooi van prof. Bouckaert is opmerkelijk. Niet vanwege het feit van het recht van verdediging van eigendom - dat kennen we in Nederland al. De kracht van Bouckaert is zijn sterke fundamentele insteek waarbij fundamenteel recht, bezit en handhaving ervan en burgerschap ineen vloeien. De redelijkheid van deze burger doet bij prof. Bouckaert niet principieel onder voor die van overheidsdienaren en juristen, zoals hijzelf. Deze leraar kent zijn gelijken. Deze redelijkheid begint bij een concrete situatie waarin een concreet goed dreigt te worden ontvreemd, en is dus niet afgeleid van een hoger ideaal. Maar de grootste winst is dat prof. Bouckaert, niettegenstaande zijn erkenning van de delegatie van taken door de burgers aan een overheid, nooit betekent: een overdragen van bevoegdheden door deze burgers. De burger blijft niet alleen de eerst verantwoordelijke persoon, maar is ook potentieel de eerst handelende persoon. Zonder het tweede zou het eerste - de verantwoordelijkheid - een abstractie zijn en de werkelijkheid verbloemen van de burger die machteloos moet toezien. Maar met de toevoeging van de mogelijkheid van handelen tot handhaving doet de concrete werkelijkheid van de burger er weer toe. De burger die dan nog machteloos toeziet kan met recht schuldig voelen en laf worden genoemd (al doet Bouckaert dat niet).
Er zijn echter ook enige vragen te stellen bij het betoog van prof. Bouckaert. De hoogleraar zet zijn betoog dan wel onder meer in bij de passiviteit van de toeschouwers tijdens de moord op Joe Vanholsbeeck, de uitwerking ligt niet in het verlengde van deze concrete aanleiding tot het schrijven van zijn artikel. Bouckaert werkt het recht namelijk uit tot de sfeer van het eigendom, terwijl hij ook had kunnen denken aan de verantwoordelijkheid van de toeschouwer die had kunnen ingrijpen. De vraag zou des te pregnanter zijn geworden: kan en moet iemand ingrijpen wanneer deze persoon niet zelf fysiek (of wat betreft het eigendom) wordt bedreigd? En kunnen we, zoals het geval "Vanholsbeeck" ons laat zien, nog wel spreken van een recht om in te grijpen? Was hier niet veeleer sprake van een plicht tot ingrijpen, zelfs als dit zou leiden tot het gebruik van geweld en tot het riskeren van eigen lijf en goed? Kan iemand die wèl het recht heeft om in te grijpen, maar dit niet doet, laakbaar gedrag worden verweten? Om het fundamenteel te benaderen: wanneer we de taak om in te grijpen en te handelen aan een instelling als de politie, dan verwachten we ook daadwerkelijk dat deze politie zàl ingrijpen, desnoods met geweld, en desnoods met gevaar voor eigen lijf en goed. Wie dan nog, zoals prof. Bouckaert, de verhouding tussen burger en overheid als complementair wil zien, zal er dan niet onderuit komen het primaat bij de burger neer te leggen: iedere burger heeft de plicht om in te grijpen. Datgene wat men delegeert moet immers zowel voor het moment van delegatie als na dit moment identiek zijn. Als de uitvoering van het recht besloten ligt in dit recht zelf, dan is de plicht van een instantie als de politie niet anders dan die van de burger die delegeert.
Het is duidelijk dat bij een dergelijke interpretatie van de complementariteit de idee van de delegatie onder druk kan komen te staan. Is er nog een politie of een justitie nodig als iedere burger in feite eenzelfde bevoegdheid bezit als deze genoemde instanties? Want een justitie kan dan wel een afweging maken of het gebruikte geweld" proportioneel was i.c. gerechtvaardigd - de burger zelf doet dat ook al voor en tijdens zijn ingrijpen in een situatie die hiertoe verplicht. En alleen als men ervan uitgaat dat de afweging van "de" burger eenzelfde is als die van een rechter èn als we ervan uitgaan dat deze burger in staat is deze afweging te maken en toe te passen in zijn directe handelen - sterker nog: zijn directe handelen daarmee kan laten samenvallen - kunnen we spreken van een recht dat in haar afdwingbaarheid niet afhankelijk is van externe instanties. Delegatie veronderstelt een burger die kan overzien wat hij delegeert. En de burger die delegeert, kent zijn eigen grenzen in de uitvoerbaarheid van zijn eigen verantwoordelijkheden. Een individuele burger is onverstandig bezig zijn eigen lijf en goed nodeloos op het spel te zetten wanneer deze een criminele organisatie tart die erom bekend staat dat ze weinig scrupules kent. De maat van de bedreiging kan de maat van de mogelijkheden van de persoon overstijgen. Deze "maat" kan zowel de grootte van de bedreiging, als de ernst ervan (terrorisme) als de complexiteit ervan (noodzaak tot het verzamelen van sporen en van bewijsvoering) betreffen.
Prof. Bouckaert ziet dat ook in: "Zelfverdediging vormt geen vrijbrief voor om het even welke actie. De daad van zelfverweer moet in verhouding staan met de dreigende inbreuk. Wordt die proportie doorbroken dan slaat zelfverdediging om in agressie." Wij nemen aan dat Bouckaert deze stelregel ook betrekt op de gemeenschap c.q. "de toeschouwers" die ingrijpen of dienen in te grijpen, zoals in het geval van "Joe Vanholsbeeck". Dit citaat van prof. Bouckaert brengt ons bij een andere vraag: is er dan geen gerechtvaardigde agressie mogelijk? Is het reëel om gerechtvaardigd geweld als “redelijk” te bestempelen, maar ongerechtvaardigd geweld, want bijv. buitenproportioneel, als “agressie”? Verbloemt prof. Bouckaert hier niet misschien een depreciatie van de diepste ongedeelde drijfveren die eveneens onlosmakelijk verbonden zijn met de onlosmakelijke uiting ervan? En sluit hij zich zo niet hiervan af: namelijk dat het recht niet zozeer een redelijke basis is, maar dat het recht een redelijke uitwerking is van een basis die dieper aanwezig is: het ongedeelde leven van de concrete mens levend in een concrete context van bestaan en gemeenschap? Met andere woorden: heeft iemand het “recht” om agressief te zijn wanneer hij wordt bedreigd of wordt gemolesteerd? Sterker nog: is de agressie wel los te koppelen van de reactie en van de motieven – en het al dan niet overwegen daarvan – achter deze daad? Het is begrijpelijk dat prof. Bouckaert inzet bij de redelijkheid en niet bij het instinctmatige en driftmatige van de mens. Want is het gevaar niet groot dat als men bij het driftmatige inzet, dat dan de weg wordt opengelegd naar de burger die vergelding of zelfs wraak zoekt voor het hem aangedane leed en/of onrecht? Toch ontkomt onzes inziens prof. Bouckaert niet eraan de agressie te zien als onderdeel van het – mogelijk – rechtvaardige motief tot handelen in ingrijpen inzake dreiging van geweld of vervreemding. Als de emotie de gerechtvaardigde daad voorafgaat, voedt en zelf “begeleidt”, dan is deze emotie toch nooit te diskwalificeren als laakbare “agressie”?
Zwerver Cor
Een voorbeeld waarin het duidelijk is dat het pleidooi van prof. Bouckaert nog een andere open c.q. “onuitgewerkte zijde” heeft, wordt geïllustreerd met het verhaal van de zwerver “Cor”. Enkele weken geleden kocht ik van een zwerver een straatkrant met een opmerkelijk interview [3]. Het interview was met Cor, een gewezen zwerver die sinds enige tijd, samen met zijn vrouw, een normale woning heeft betrokken. Het verhaal van Cor noem ik hier niet voor niets. Vroeger hadden Cor en zijn vrouw het goed. Samen runden ze een eetcafé in Nijmegen en hadden een glazenwasser- en schoonmaakbedrijf. De zaken draaiden goed, ze hadden vier kinderen, een mooi huis en reden beiden in een Mercedes 500. Toen kwam de kentering in het leven van Cor en zijn vrouw. Hun negenjarige dochtertje werd misbruikt. En hoewel ze er aangifte van hadden gedaan, bleef de verdachte vrij rondlopen. Omdat justitie verder niets eraan deed heeft Cor toen het recht in eigen hand genomen. Uit wraak. De manier waarop hij het deed, vermeldde het interview niet, maar het was zodanig dat Cor voor jaren de gevangenis in verdween terwijl zijn vrouw ook werd veroordeeld. Tijden hun detentie verwaterde het contact met hun kinderen, en toen ze beide vrij kwamen, raakten Cor en zijn vrouw op straat. Na vijf jaar in opvangtehuizen te hebben doorgebracht hebben ze nu normale huisvesting.
Het "geval" Cor is duidelijk geen geval van zelfverdediging, maar een geval van het recht in eigen hand nemen. En de communis opinio is dat waar mensen het recht in eigen hand nemen dit gedrag moet worden afgestraft. Niet de gedupeerde - het slachtoffer - spreekt namelijk recht of handhaaft de orde en voltrekt vonnissen, maar de daartoe aangestelde overheden i.c. rechters dienen dit te doen. Voor de moderne staat is het ondenkbaar dat een burger het recht zou hebben zelf het recht te grijpen en te "straffen". Wanneer iemand lijfelijk wordt aangevallen en hij slaat terug, dan is er begrip. En hetzelfde geldt voor het geval dat iemand een indringer betrapt in zijn eigen huis, of wanneer een winkelier een grote diefstal opmerkt die hem ernstig zal duperen. Slechts op zulke momenten is er nog iets dat aan de oude rechtssituatie herinnert, namelijk dat het de "heer des huizes" of de "pater familias" zelf is die ingrijpt, verhindert en afdwingt. Het uiteindelijke oordeel, en daarmee het uiteindelijke (eventuele) vonnis, ligt buiten het bereik van de individuele burger. Cor ging dus, volgens de gebruikelijke maatschappelijke opvattingen, over de schreef bij zijn "voltrekken van zijn eigen uitspraak en vonnis" aangaande de dader die zijn dochter had misbruikt. Maar is dit oordeel over "Cor" nog wel zo hard te maken, mede in het licht van de opmerkingen van prof. Bouckaert en de vragen die men daar weer bij kan plaatsen?
Eén zo'n vraag zou kunnen zijn: mag men het recht in eigen hand nemen als men dit recht reeds in eigen hand bezit? Namelijk het recht tot afdwinging van dit recht? De mens is toch immers niet alleen een optelsom van "biologisch wezen" (minus "agressie") en "eigendom"? Een mens is toch ook zijn "reputatie", zijn "eer", en vooral "zijn" gezin als zijnde zijn eigen "vlees en bloed"? Wie geen eigendom heeft, maar wel een dochter, voor deze persoon is schending van deze dochter een onherstelbare aantasting van het eigen bestaan - nog uitgaande voor enige notie van bestaans(on)zekerheid. Dat iemand - de dader - het leven van een ander mens, bijvoorbeeld dat van een meisje, voor de rest van haar leven kan vernielen en dat deze "misdaad" slechts wordt "bestraft" met enkele jaren cel is in het licht van het onherstelbaar beschadigde bestaan van zowel kind als ouder, toch een monstrueuze abstractie? De onverbiddelijke eisen van genoegdoening, wraak en intens verdriet gaan samen. Ineens wordt duidelijk dat geschonden Recht en geschonden leven onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Want waar de mens vanuit zijn diepste wezen zichzelf verdedigt, openen er zich andere werkelijkheidscategorieën dan die van "behoud" en "handhaving". Zoals de schending van het huis voor iemand meer kan betekenen dat iemand zonder "toestemming" en met "ongerechtvaardigde middelen" zich toegang heeft verschaft tot een woning. Namelijk dat deze schending van het "huis" de schending impliceert van de meest basale bestaansvoorwaarde van het man- en vader-zijn, namelijk om de "zijnen" i.c. vrouw en kinderen te beschermen, te koesteren en lief te hebben als zijnde het eigen lichaam.
Lijfsbehoud is meer is dan een louter biologisch voortbestaan met de verworven middelen (eigendom) om dit bestaan zeker en zelfs gerieflijk te maken en te houden. Er komt meer naar boven dan dat men denkt in de ene oerdaad van verdediging. Want wat wordt er verdedigt? Alleen het vege lijf? Daar kan onze maatschappij mee leven. Maar wordt er meer verdedigt: het recht, het geschonden leven dat roept om wraak, de geschonden eer van de man, echtgenoot en huisvader - in deze gevallen flakkert het vuur van de abstracte wraak van een maatschappij die huivert voor de bronnen van recht en rechtspraak: wraak en genoegdoening. De oerchristelijke basisregel inzake het recht "Mij komt de wrake toe", namelijk dat het recht en het vonnis spreken is voorbehouden aan de machten die boven de mens uitgaan: God inzake het bestaan na het huidige, en de overheden aangaande dit tijdelijke bestaan, is in het licht van het pleidooi van Bouckaert en door ons aangebrachte "radicaliseringen" niet te interpreteren als een rechtsregel die berusting en passiviteit gebiedt, maar als een "regel" die de weg van het recht wijst.
Waar een "overheid" weigert recht te handhaven, laat staan hierin "recht te spreken, ligt dan de weg niet open naar een gerechtvaardigde afdwinging van dit recht door de burger die dit "recht" bezit ongeacht elke vastlegging van dit recht en ongeacht welke delegatie van dit recht? Het is een vraag die we niet te snel moeten beantwoorden. Deze vraag impliceert namelijk geen individuele toepassing van rechtsregels door al dan niet direct betrokkenen. In de oude situatie was ook de gemeenschap direct betrokken i.c. geschonden in de misdaad. Bewogenheid voor het recht ging samen met bewogenheid met het slachtoffer of de overlevenden. Bij het primordiale van onder meer de emotie en de ervaring van het geschonden recht c.q. bestaan, behoort ook de primordiale notie van het verantwoording afleggen aan de gemeenschap als onderdeel zijnde van deze gemeenschap. Maar het is juist in onze tijd dat de menselijke, concrete en gemeenschappelijke zijde van de misdaad wordt erkend. In het kader van onbevangen en objectieve rechtsspraak laat diezelfde "gemeenschap" de slachtoffers van een misdaad dikwijls juist in de kou staan en heeft deze "gemeenschap" dit "in de kou laten staan" zelfs verheven tot verheven principe van de rechtsstaat. In zo'n systeem is een mens die werkelijk onrecht ondergaat en er haast aan ten onder gaat zelf een potentiële misdadiger geworden. Het is tekenend dat een kandidaat-lijsttrekker, als Marc Rutte, stemmen denkt te trekken door iets te poneren dat duizenden jaren een volstrekte evidentie was. Doorziet Rutte de consequenties van zijn woorden en durft hij de lijnen erin verscholen ook door te trekken? Wij betwijfelen dat. Het erkennen van de implicaties zou namelijk ook kunnen betekenen dat de vanzelfsprekendheid van de huidige vorm van de rechtsstaat ter discussie wordt gesteld.
Maar het verder doordenken van het pleidooi van prof. Bouckaert zou ook kunnen betekenen dat de handelingsbekwame burger opnieuw wordt ontdekt. En het zou een winst zijn als bij "zelfverdediging", in welke situatie dan ook, niet meer zozeer de vraag naar de al dan niet aanwezige toerekeningsvatbaarheid centraal zou staan, maar dat er meer wordt ingestoken bij de handelingsbekwaamheid van de mens. Misschien dat men dan ook tot het inzicht komt dat de bevoegdheid van de burger niet primair van buitenaf komt, d.i. wordt bepaald door de instanties die rusten op de gedelegeerde macht, maar dat de bevoegdheid van de burger van binnenuit komt en wordt gedragen door een vast recht. Namelijk een recht dat niet bestaat bij de vastlegging door een instantie, maar dat uitgaat voor de vastlegging ervan. Een recht dat zoveel zaken omhelst dat dit recht als het ware samen komt te vallen met het bestaan zelf. Dan hebben we het niet meer over een "verleend" recht van zelfverdediging van lijf en/of goed, maar dan spreken we over de basis van onze rechtsstaat. Dan zijn we een bron op het spoor die we allang vergeten waren: de burger voor wie gemeenschap, recht, gevoel, handhaving en liefde onlosmakelijke onderdelen zijn van een burgerschap dat op zijn beurt weer onlosmakelijk is verbonden met een gemeenschap en een werkelijkheid die soms lijkt te zijn verdwenen, maar die werkelijkheid lijkt te zijn wanneer een kruidenier een overvaller "stopt" en een wanhopige vader zich niet neer blijkt te kunnen leggen bij een rechtssysteem dat geen genoegdoening verschaft. Pas dan kunnen we de burgers aanspreken die werkeloos toekeken toen de Brusselse scholier Joe Vanholsbeeck werd vermoord.
Noten
[1] Rutte: Geen straf bij zelfverdediging op Elsevier.nl d.d. 21/04/2006.
[2] Boudewijn Bouckaert, "Zelfverdediging is een mensenrecht" in De Tijd d.d. 27/04/2006.
[3] "Cor, een straatkrantverkoper", in Goeiedag, straatkrant nummer 1, Jaargang 5, 2006.
Lees verder...
woensdag 18 april 2007
DE WET VAN HET WAPEN
De gebeurtenissen op de universiteitscampus in Virginia hebben ons nog eens op een keiharde wijze met de neus op de feiten gedrukt: wie pleit tegen een vrij wapenbezit is medeschuldig aan 32 mensenlevens. Terwijl alle studenten, waaronder zij die werden gedood, door regelgeving gedwongen waren wapenloos op de campus rond te lopen, kon een Zuid-Koreaanse gek ongehinderd medestudenten afknallen.
Het bloedbad onder de studenten in Virginia zal de discussie rond het wapenbezit doen oplaaien. Linkse media als de New York Times zijn al begonnen met olie op het vuur te gooien. En ze weten dat ze sterk staan als zelfs een Republikeinse presidentskandidaat, de linksconservatieve Giuliani, in het verleden reeds heeft getoond het wapenbezit aan banden te willen leggen in New York, waar hij burgemeester is geweest. Volgens hen heeft de wet van het wapen in onze tijd afgedaan. Het wapen is een rudiment uit de tijd van de republiek, toen "liberals", neo- en linksconservatieven nog niet waren geboren, of hun plek nog wisten. Voor de lefties is het vrije wapenbezit een vervelende herinnering aan de Amerikaanse Consitutie en een irritante dam tegen de oprukkende machtsstaat die volgens hen nodig is om gelijkheid, emancipatie en secularisatie te bewerkstelligen en af te dwingen.
Het vrije wapenbezit laat zien dat de basis van recht, orde en handhaving van beide niet is gelegen bij de overheid, maar aan de basis: het weerbare, zelfredzame volk. Sterker nog: het laat zien dat de moderne staat slechts een kunstmatig hulpmiddel is voor de eigenlijke overheden: de vrije burgers. Het wapen komt uit een tijd waarin men niet leefde bij opgelegde normen en waarden, maar waarin burgers zelf de belichaming en handhavers waren van normen en waarden. Nu kun je de oude republiek om twee manieren om zeep helpen: door overregulering en door anarchisme. Het eerste is de manier van "liberals" en communisten, de tweede die van de neo-libertariërs, neoconservatieven en (andere) charismatici. Waar links een onomwonden pleidooi voert voor een wapenloze maatschappij waarin de overheid het geweldsmonopolie bezit, hebben de tweeden een andere tactiek om de traditionele maatschappij om zeep te helpen: alles en iedereen en overal open en vrij gooien, zonder aanziens des persoons. Overal directe democratie en absolute vrijheid op toepassen.
Door een politiek van open grenzen en massale, vrije immigratie, door het stimuleren van hypermobiliteit, onder meer door globalisering en schaalvergroting in economie en maatschappij, en door - net als links - de individu als leidraad te nemen bij het toekennen van rechten, blazen mannen als Bush cum suis in gelijke mate het oude systeem op als dat links dat wil en reeds heeft gedaan. Door oorlog te misbruiken voor eigen doeleinden (democratie en vrije markt) breek je de oorlogszin van het volk af voor langere termijn. Ongelimiteerd geweld creëert pacifisme. En een sterke staat om dat te handhaven. En ongelimiteerd wapenbezit leidt naar een wapenloze maatschappij van de politiestaat. Wapenbezit komt uit een tijd waarin de markt niet vrij was zoals wij dat zien en waarin rechten niet vrij waren en aan de individu werden toegekend zonder voorwaarden als aan een mens zonder eigenschappen. Het wapen was het bezit van het hoofd van de familie: de man die heerser was over zijn familie en zijn grond. Het wapen is patriarchaal. Het wapen stond voor liefde, niet voor zelfhandhaving. Liefde voor bloedverwanten, gemeenschapsleden, vrijheid, orde en recht. Het wapen moest bescherming bieden aan anderen.
Wapen en republiek
En daarmee raken we zo langzamerhand tot de kern van de wet van het wapen: het wapen stond voor een maatschappij waarin niet anonimiteit, autonomie van de individu en de vrije machtsontplooiing centraal stonden, maar de gebondenheid van elk mens aan wetten, moraal, religie en mores van streek en plaats. De wet van het wapen gaat uit van een universele, algemeen kenbare en algemeen ingedragen moraal. Wapenbezit is weliswaar een goede zaak, maar heeft dus met meer zaken te maken dan met individuele grondrechten, effectieve misdaadbestrijding en een gevoel van veiligheid. En dat is iets wat ook neoconservatieven niet snappen. Democratie en vrije markt vloeken namelijk met vrij wapenbezit. Het wapen komt niet iedereen toe, komt niet aan individuen toe en is nooit vrij verkrijgbaar. Niet vrij van moraal, niet vrij van gemeenschap, niet vrij van rechten, en niet vrij van openbaarheid. De wet van het wapen is slechts verankerd in een maatschappij waarin gemeenschappen functioneren, en rechten nooit algemeen worden verleend, maar door deugd en overerving worden verworven en behouden. De wet van het wapen is verbonden met de aristocratische spirit of the gentleman.
In de middeleeuwen was het dragen van een wapen een recht van edelen en van vrije burgers. Met de opkomst van de Republiek werd het wapenbezit als vanzelfsprekendheid gezien in een maatschappij van vrije, verantwoordelijke burgers. De rechten van de aristocratie waren nu toegankelijk voor elke burger, maar ook in de republiek bleef het oude aristocratisch element van orde en gemeenschapsdrager aanwezig. De burger was geen autonome individu, maar een man die als representant optrad van familie, grond, traditie en gemeenschap. Algemeen wapenbezit was zo een voorwaarde voor vrijheid en orde. Niet de despoten, machthebbers en plutocraten (in Nederland: de rijke regenten) bepaalden de macht en de orde, maar de vrije boeren en burgers die als het moest gezamenlijk konden optreden als volksmilitie die in tijd van oorlog en geweldsdreiging bij elkaar werd geroepen. Ook op het vlak van criminaliteit werkte dit zo. Als er ergens een veedief of struikrover moest worden opgejaagd werd er door de volksvergadering een leider aangesteld (of was reeds aangesteld): de sheriff die voor een oposse (drijfjacht) mannen om zich heen verzamelde om deze als deputee aan te stellen. In Nederland hadden we het recht van zwaardvolgen waarbij vrije mannen zich om een leider heen schaarden om rovers op te jagen en te vangen of te doden. In het Nederlandse Drenthe was dit nog zo tot in de achttiende eeuw. De republiek herstelde de oude tribale orde van patriarchaal weerbaar burgerschap dat wortelde in gemeenschap, traditie, religie en gewoonte- en natuurrecht. De liberale democratie kon en kan hier niets mee. En dat hebben de 32 dode studenten in Virginia geweten.
Wapen en democratie
Democratie en vrij wapenbezit zijn niet te verenigen. De wet van het wapen gaat namelijk niet uit van een maatschappij van individuen die recht maken van hun rechten, maar gaat uit van een gemeenschap waarin mensen elkaar kennen en onderling toezicht houden. De oude Amerikaanse maatschappij zat zo in elkaar Net als die van het oude Europa. De oude gemeenschappen vertrouwde geen mensen die men niet kende. Gastvrijheid was persoonlijk en gelimiteerd. Gastvrijheid had waarde. Maar altijd bleef de basis intact: de wetten van gewoonte, gemeenschap, natuur, recht en historie. En nog steeds zitten veel plaatsen in de VS zo in elkaar. Of op het platteland van Zweden waar ook nog steeds veel wapens in omloop zijn. De criminaliteit in dat soort plaatsen is laag en iedereen heeft een wapen op zak. Maar het zijn niet alleen wapens die men bezit. Ook mensenkennis, en concrete kennis van zijn of haar buren en omwonenden behoort tot de bagage van deze mensen. Vertrouwen heeft een basis nodig. Een Koreaan waarvan ik de ouders niet ken, maakt per definitie geen onderdeel uit van de vertrouwensbasis. Ook zonder wapen. Daar vertrouw je je kind niet aan toe. En ook niet je leven. Een democratie kan daar niets mee. Die denkt niet in gemeenschappen, tradities, concreet vertrouwen en dergelijke. Die denkt in vrij verkeer van in- en uitwisselbare stromen van behoeftes, wensen, individuen, goederen, verkeer en ideeën. Een wapen is daarbij een dreiging om de stroom in het gareel te houden. Door middel van financiële en administratieve wapens, maar ook door wapens van metaal.
Wapenbezit is in onze moderne samenleving een dus anachronisme. De wet van het wapen past niet in een globalistische maatschappij van vrije immigratie, vrije markt en gelijkheid van individuen. Die past niet in een wereld waarin mensen met totaal verschillende opvattingen over leven en dood toch vrij moeten kunnen reizen en goederen moeten kunnen kopen. Een tijd waarin iedereen een potentiële terrorist is, verdraagt geen vrije wapens. Wapenbezit vraagt daarbij ook nog eens om een klassieke invulling van het burgerschap. Waarbij wapenbezit een burgerrecht is dat alleen aan burgers wordt verleend. En alleen aan hen die we als burger kennen: wie zijn ouders zijn, waar hij woont, bij wie hij op school heeft gezeten, wat voor geloof hij belijdt en wat voor verleden hij heeft. Het recht op wapenbezit heeft dus alleen zin wanneer burgerschap iets betekent. Wanneer dat burgerschap is iets dat door de inzet van meerdere generaties voor je is verworven. En niet door de goedwillendheid van een anonieme, naïeve immigratieambtenaar. Of door het positieve mensbeeld van de wereldverbeteraar.
De moderne liberale democratie is gebaseerd op wantrouwen. Althans: de ideologie en het stelsel. Vrij wapenbezit functioneert alleen in een maatschappij van vertrouwen. Wapenbezit toont een maatschappij van vertrouwen. En natuurlijk kan dat mis gaan. Maar dan volgt er geen algemeen wantrouwen en een knechting en onderwerping van de vrije burgers, maar een religieuze inkeer en een onder de indruk zijn van wat er is gebeurd en kan gebeuren. Het zet aan tot verantwoordelijkheid en voorzichtigheid. Om een ander voorbeeld te gebruiken: wanneer iemand met verkeerde woorden grote schade aanricht zal verontwaardiging, afkeuring en terechtwijzing het gevolg moeten zijn. Met daarna inkeer, berouw en verontschuldiging bij de betrokkene. Wat men niet moet doen is een algemeen spreekverbod opleggen voor alle mensen.
De actuele gebeurtenissen in Virginia tonen ons de blijvende actualiteit van de wet van het wapen. Zoals vele gebeurtenissen ervoor ook al deden. Terreur, oorlog, waanzin of misdaad; voor de wet van het wapen maakt het niet uit. Het wapenbezit is een indicator als het gaat om de vraag hoeveel rechtsbesef, gemeenschapszin, vertrouwensbasis en gezonde moraal een maatschappij bezit. Een maatschappij die omkomt in geweld is daarom ziek. Een maatschappij die elk wapenbezit verbiedt en hysterisch reageert op elk geweldsincident is het daarom ook. Onze tijd vraagt om een nieuwe waardering van vertrouwen. En om een fundering van vrijheid en verantwoordelijkheid. Daarom is het juist op dit moment een belangrijke moment dat partijen met "vrijheid" of "staatkunde" in het vaandel pleiten voor een algemeen vrij wapenbezit voor Nederlandse burgers die minstens drie generaties hier wonen, recht(s) zijn van lijf en leden, Godvrezend, belasting betalend en van onbesmette reputatie.
Ware vrijheid heeft zijn prijs. Ook die van risico's. En die van verantwoordelijkheden. En die van verworteling en van een algemeen gedragen moraliteit. Waar die prijs niet wordt betaald, staat de vrijheid op de tocht. Dan komt er een geweldsmonopolie van de staat dat misschien leidt tot minder schietincidenten, maar dat ook in de afgelopen decennia voor enorme bloedbaden en genocides heeft gezorgd. Want een gemeenschap zonder vertrouwen en moraal kan dan wel een pacifistisch maatschappijbeeld erop na houden, maar wie garandeert de moraal van de machthebbers als de maatschappij waar zij onderdeel van uit maken te kennen geeft zelf geen moraal te bezitten?
Het bloedbad onder de studenten in Virginia zal de discussie rond het wapenbezit doen oplaaien. Linkse media als de New York Times zijn al begonnen met olie op het vuur te gooien. En ze weten dat ze sterk staan als zelfs een Republikeinse presidentskandidaat, de linksconservatieve Giuliani, in het verleden reeds heeft getoond het wapenbezit aan banden te willen leggen in New York, waar hij burgemeester is geweest. Volgens hen heeft de wet van het wapen in onze tijd afgedaan. Het wapen is een rudiment uit de tijd van de republiek, toen "liberals", neo- en linksconservatieven nog niet waren geboren, of hun plek nog wisten. Voor de lefties is het vrije wapenbezit een vervelende herinnering aan de Amerikaanse Consitutie en een irritante dam tegen de oprukkende machtsstaat die volgens hen nodig is om gelijkheid, emancipatie en secularisatie te bewerkstelligen en af te dwingen.
Het vrije wapenbezit laat zien dat de basis van recht, orde en handhaving van beide niet is gelegen bij de overheid, maar aan de basis: het weerbare, zelfredzame volk. Sterker nog: het laat zien dat de moderne staat slechts een kunstmatig hulpmiddel is voor de eigenlijke overheden: de vrije burgers. Het wapen komt uit een tijd waarin men niet leefde bij opgelegde normen en waarden, maar waarin burgers zelf de belichaming en handhavers waren van normen en waarden. Nu kun je de oude republiek om twee manieren om zeep helpen: door overregulering en door anarchisme. Het eerste is de manier van "liberals" en communisten, de tweede die van de neo-libertariërs, neoconservatieven en (andere) charismatici. Waar links een onomwonden pleidooi voert voor een wapenloze maatschappij waarin de overheid het geweldsmonopolie bezit, hebben de tweeden een andere tactiek om de traditionele maatschappij om zeep te helpen: alles en iedereen en overal open en vrij gooien, zonder aanziens des persoons. Overal directe democratie en absolute vrijheid op toepassen.
Door een politiek van open grenzen en massale, vrije immigratie, door het stimuleren van hypermobiliteit, onder meer door globalisering en schaalvergroting in economie en maatschappij, en door - net als links - de individu als leidraad te nemen bij het toekennen van rechten, blazen mannen als Bush cum suis in gelijke mate het oude systeem op als dat links dat wil en reeds heeft gedaan. Door oorlog te misbruiken voor eigen doeleinden (democratie en vrije markt) breek je de oorlogszin van het volk af voor langere termijn. Ongelimiteerd geweld creëert pacifisme. En een sterke staat om dat te handhaven. En ongelimiteerd wapenbezit leidt naar een wapenloze maatschappij van de politiestaat. Wapenbezit komt uit een tijd waarin de markt niet vrij was zoals wij dat zien en waarin rechten niet vrij waren en aan de individu werden toegekend zonder voorwaarden als aan een mens zonder eigenschappen. Het wapen was het bezit van het hoofd van de familie: de man die heerser was over zijn familie en zijn grond. Het wapen is patriarchaal. Het wapen stond voor liefde, niet voor zelfhandhaving. Liefde voor bloedverwanten, gemeenschapsleden, vrijheid, orde en recht. Het wapen moest bescherming bieden aan anderen.
Wapen en republiek
En daarmee raken we zo langzamerhand tot de kern van de wet van het wapen: het wapen stond voor een maatschappij waarin niet anonimiteit, autonomie van de individu en de vrije machtsontplooiing centraal stonden, maar de gebondenheid van elk mens aan wetten, moraal, religie en mores van streek en plaats. De wet van het wapen gaat uit van een universele, algemeen kenbare en algemeen ingedragen moraal. Wapenbezit is weliswaar een goede zaak, maar heeft dus met meer zaken te maken dan met individuele grondrechten, effectieve misdaadbestrijding en een gevoel van veiligheid. En dat is iets wat ook neoconservatieven niet snappen. Democratie en vrije markt vloeken namelijk met vrij wapenbezit. Het wapen komt niet iedereen toe, komt niet aan individuen toe en is nooit vrij verkrijgbaar. Niet vrij van moraal, niet vrij van gemeenschap, niet vrij van rechten, en niet vrij van openbaarheid. De wet van het wapen is slechts verankerd in een maatschappij waarin gemeenschappen functioneren, en rechten nooit algemeen worden verleend, maar door deugd en overerving worden verworven en behouden. De wet van het wapen is verbonden met de aristocratische spirit of the gentleman.
In de middeleeuwen was het dragen van een wapen een recht van edelen en van vrije burgers. Met de opkomst van de Republiek werd het wapenbezit als vanzelfsprekendheid gezien in een maatschappij van vrije, verantwoordelijke burgers. De rechten van de aristocratie waren nu toegankelijk voor elke burger, maar ook in de republiek bleef het oude aristocratisch element van orde en gemeenschapsdrager aanwezig. De burger was geen autonome individu, maar een man die als representant optrad van familie, grond, traditie en gemeenschap. Algemeen wapenbezit was zo een voorwaarde voor vrijheid en orde. Niet de despoten, machthebbers en plutocraten (in Nederland: de rijke regenten) bepaalden de macht en de orde, maar de vrije boeren en burgers die als het moest gezamenlijk konden optreden als volksmilitie die in tijd van oorlog en geweldsdreiging bij elkaar werd geroepen. Ook op het vlak van criminaliteit werkte dit zo. Als er ergens een veedief of struikrover moest worden opgejaagd werd er door de volksvergadering een leider aangesteld (of was reeds aangesteld): de sheriff die voor een oposse (drijfjacht) mannen om zich heen verzamelde om deze als deputee aan te stellen. In Nederland hadden we het recht van zwaardvolgen waarbij vrije mannen zich om een leider heen schaarden om rovers op te jagen en te vangen of te doden. In het Nederlandse Drenthe was dit nog zo tot in de achttiende eeuw. De republiek herstelde de oude tribale orde van patriarchaal weerbaar burgerschap dat wortelde in gemeenschap, traditie, religie en gewoonte- en natuurrecht. De liberale democratie kon en kan hier niets mee. En dat hebben de 32 dode studenten in Virginia geweten.
Wapen en democratie
Democratie en vrij wapenbezit zijn niet te verenigen. De wet van het wapen gaat namelijk niet uit van een maatschappij van individuen die recht maken van hun rechten, maar gaat uit van een gemeenschap waarin mensen elkaar kennen en onderling toezicht houden. De oude Amerikaanse maatschappij zat zo in elkaar Net als die van het oude Europa. De oude gemeenschappen vertrouwde geen mensen die men niet kende. Gastvrijheid was persoonlijk en gelimiteerd. Gastvrijheid had waarde. Maar altijd bleef de basis intact: de wetten van gewoonte, gemeenschap, natuur, recht en historie. En nog steeds zitten veel plaatsen in de VS zo in elkaar. Of op het platteland van Zweden waar ook nog steeds veel wapens in omloop zijn. De criminaliteit in dat soort plaatsen is laag en iedereen heeft een wapen op zak. Maar het zijn niet alleen wapens die men bezit. Ook mensenkennis, en concrete kennis van zijn of haar buren en omwonenden behoort tot de bagage van deze mensen. Vertrouwen heeft een basis nodig. Een Koreaan waarvan ik de ouders niet ken, maakt per definitie geen onderdeel uit van de vertrouwensbasis. Ook zonder wapen. Daar vertrouw je je kind niet aan toe. En ook niet je leven. Een democratie kan daar niets mee. Die denkt niet in gemeenschappen, tradities, concreet vertrouwen en dergelijke. Die denkt in vrij verkeer van in- en uitwisselbare stromen van behoeftes, wensen, individuen, goederen, verkeer en ideeën. Een wapen is daarbij een dreiging om de stroom in het gareel te houden. Door middel van financiële en administratieve wapens, maar ook door wapens van metaal.
Wapenbezit is in onze moderne samenleving een dus anachronisme. De wet van het wapen past niet in een globalistische maatschappij van vrije immigratie, vrije markt en gelijkheid van individuen. Die past niet in een wereld waarin mensen met totaal verschillende opvattingen over leven en dood toch vrij moeten kunnen reizen en goederen moeten kunnen kopen. Een tijd waarin iedereen een potentiële terrorist is, verdraagt geen vrije wapens. Wapenbezit vraagt daarbij ook nog eens om een klassieke invulling van het burgerschap. Waarbij wapenbezit een burgerrecht is dat alleen aan burgers wordt verleend. En alleen aan hen die we als burger kennen: wie zijn ouders zijn, waar hij woont, bij wie hij op school heeft gezeten, wat voor geloof hij belijdt en wat voor verleden hij heeft. Het recht op wapenbezit heeft dus alleen zin wanneer burgerschap iets betekent. Wanneer dat burgerschap is iets dat door de inzet van meerdere generaties voor je is verworven. En niet door de goedwillendheid van een anonieme, naïeve immigratieambtenaar. Of door het positieve mensbeeld van de wereldverbeteraar.
De moderne liberale democratie is gebaseerd op wantrouwen. Althans: de ideologie en het stelsel. Vrij wapenbezit functioneert alleen in een maatschappij van vertrouwen. Wapenbezit toont een maatschappij van vertrouwen. En natuurlijk kan dat mis gaan. Maar dan volgt er geen algemeen wantrouwen en een knechting en onderwerping van de vrije burgers, maar een religieuze inkeer en een onder de indruk zijn van wat er is gebeurd en kan gebeuren. Het zet aan tot verantwoordelijkheid en voorzichtigheid. Om een ander voorbeeld te gebruiken: wanneer iemand met verkeerde woorden grote schade aanricht zal verontwaardiging, afkeuring en terechtwijzing het gevolg moeten zijn. Met daarna inkeer, berouw en verontschuldiging bij de betrokkene. Wat men niet moet doen is een algemeen spreekverbod opleggen voor alle mensen.
De actuele gebeurtenissen in Virginia tonen ons de blijvende actualiteit van de wet van het wapen. Zoals vele gebeurtenissen ervoor ook al deden. Terreur, oorlog, waanzin of misdaad; voor de wet van het wapen maakt het niet uit. Het wapenbezit is een indicator als het gaat om de vraag hoeveel rechtsbesef, gemeenschapszin, vertrouwensbasis en gezonde moraal een maatschappij bezit. Een maatschappij die omkomt in geweld is daarom ziek. Een maatschappij die elk wapenbezit verbiedt en hysterisch reageert op elk geweldsincident is het daarom ook. Onze tijd vraagt om een nieuwe waardering van vertrouwen. En om een fundering van vrijheid en verantwoordelijkheid. Daarom is het juist op dit moment een belangrijke moment dat partijen met "vrijheid" of "staatkunde" in het vaandel pleiten voor een algemeen vrij wapenbezit voor Nederlandse burgers die minstens drie generaties hier wonen, recht(s) zijn van lijf en leden, Godvrezend, belasting betalend en van onbesmette reputatie.
Ware vrijheid heeft zijn prijs. Ook die van risico's. En die van verantwoordelijkheden. En die van verworteling en van een algemeen gedragen moraliteit. Waar die prijs niet wordt betaald, staat de vrijheid op de tocht. Dan komt er een geweldsmonopolie van de staat dat misschien leidt tot minder schietincidenten, maar dat ook in de afgelopen decennia voor enorme bloedbaden en genocides heeft gezorgd. Want een gemeenschap zonder vertrouwen en moraal kan dan wel een pacifistisch maatschappijbeeld erop na houden, maar wie garandeert de moraal van de machthebbers als de maatschappij waar zij onderdeel van uit maken te kennen geeft zelf geen moraal te bezitten?
Lees verder...
vrijdag 4 november 2005
PARIJSE NACHTEN & HOBBESIAANSE CASTRATIES
Rellen in Frankrijk: Het blijft een opvallend verschijnsel. Ondanks de vele branden die dit land heeft meegemaakt en heeft veroorzaakt, komt het toch weer op de voorpagina's van de dagbladen: de vuurhaard van Europa staat in brand. In talloze Franse voorsteden branden auto's en andere objecten en lijkt er een complete anarchie te zijn losgebroken. Stoere taal wordt afgewisseld door tegemoetkomende maatregelen om de anarchisten te integreren. Wie als maatschappij bepaalde groepen in de samenleving te weinig kansen biedt om zichzelf te ontplooien dreigt in het vervolg in de fik te gaan. In dit tijdperk van rigoureuze zelfontplooiing voltrekt zich een ander proces van rigoureuze aard: dat van castratie. Waar een cultuur van een man verlangt, ja dwingt, zijn mannelijkheid in te leveren bij het betreden van de tempel van de democratie en waar ze tegelijkertijd dit betreden afdwingt, is deze cultuur bezig de castratie tot bestaansvoorwaarde te verheffen. Hoe kan het ook anders in een cultuur waar de angst tot deugd is verheven? De brandende auto's in de Franse voorsteden zullen de drang tot castratie versterken. Het is de vraag wat erger is: de vlammen op straat of de schroeilucht van de oplossing?
Ruim een jaar na de moord op Theo van Gogh lijkt er qua stemming weinig veranderd te zijn in vergelijking met toen: 2 november 2004. Als een nieuwe onafwendbare werkelijkheid dringt de dreiging van terreur ons continu aan ons op en evenzo continu is dat het geval met de stroom van maatregelen om deze dreiging af te wenden. Mikpunt van deze maatregelen is niet zozeer het reële gevaar, maar veeleer het potentiële gevaar dat in staat is ons te bedreigen. De discussie gaat dan ook niet zozeer over de vraag of het geoorloofd is terreur met geweld te bestrijden, maar over de vraag in hoeverre preventief geweld is te legitimeren om geweld af te wenden, of om zelfs de bron van geweld uit te roeien. Of het nu het wetsvoorstel van Donner betreft om het rechtvaardigen van geweld strafbaar te stellen, of om ons geefgedrag na de aardbevingsramp in Pakistan; steeds weer duikt onverhoeds de vraag op naar preventie in verband met terreur en dreiging. Na elke vorm van geweld te hebben gemonopoliseerd - tot aan het verbieden van de corrigerende ouderlijke tik toe - is men bezig het spoor naar de bronnen van geweld en achterlijkheid af te lopen. Angst en verdrijving ervan bepalen een belangrijk deel van het actuele publieke discours.
Tal van pas verschenen boeken bevestigen deze trend. Titels als Filosoferen in een tijd van terreur van Jürgen Habermas, Tegen de angst - Optimisme als opdracht voor de 21ste eeuw, van Ralph Bodelier, en In de greep van de angst De Europese sociaal-democratie en het rechtspopulisme, van Rinke van den Brink. Ook het gesprek tussen tussen twee van Europa's meest spraakmakende en prominente denkers van dit moment, Alain Finkielkraut en Peter Sloterdijk in Les battements du monde. Dialogue, in het Nederlands vertaald als De hartslag van de wereld. In deze gespreksbundel wordt onder meer de vraag gesteld: Is het nog wel mogelijk Amerikaan te zijn? De eerste reactie van de Duitse filosoof Peter Sloterdijk liegt er niet om: "De functie van de angst in de politiek is een probleem dat de Amerikanen met de Arabieren gemeen hebben: beiden hebben nooit werkelijk de hobbesiaanse castratie meegemaakt – de onderwerping van de ongetemde trots van de burger aan de soevereine staat. Beiden hebben geweigerd hun wapens en vooral hun heroïsche geest af te leggen bij de ingang van de tempel van de democratie. Ze dragen hun wapens in de tempel, ze willen zich niet door de staat laten ontwapenen, wat volgens de hegeliaanse analyse een duidelijk bewijs is dat de staat nog niet tot hun land is doorgedrongen, of sterker nog, dat het bestaan van de staat nog geen deel uitmaakt van de diepere lagen van hun politieke psychologie. (…) Het concept castratie moet hoognodig opgelegd worden aan de vorm van het democratisch subject. Maar dat is allemaal nog toekomstmuziek." Alain Finkielkraut valt hem hierin bij: "Men mag nooit vergeten dat de politieke moderniteit geboren is uit de bloedbaden van de religieuze burgeroorlogen. Dat geboortetrauma heeft Hobbes de filosofische moed gegeven om (...) dat akelige, verachte gebrek - de angst - tot reddende hartstocht te verheffen. De mensen leggen hun wapens neer voor de ingang van de staat - de Leviathan - die natuurlijk geen democratie is, maar wel al achter het masker van het absolutisme een liberale staat verbergt..." Finkielkraut begrijpt weliswaar dat "die Ander niet altijd onschuldig is", maar de grondtoon is bij hem niet veel anders dan bij Sloterdijk.
Legitiem geweld
Het gaat bij Sloterdijk en Finkielkraut niet over de vraag of geweld wel of niet legitiem zou zijn. Want wie het geweldsmonopolie van de "Leviathan" van Thomas Hobbes opwerpt als definitieve oplossing, werpt juist deze vraag zelf op als nieuwe vraag door geweld los te maken van primaire instinctmatige handelwijze van de Gallische krijger (Sloterdijk) die zichzelf met zijn handelwijze rechtvaardigt door te staan in zijn vertrouwde bedding van gewoonte, traditie en religie. De vraag naar de legitimiteit van geweld is derhalve een nieuwe vraag die niet thuishoort in het pre-hobbessiaanse tijdperk, maar die er juist een is uit de Nieuwe Tijd. De klassieke vraag naar het juiste geweld zou er eerder een zijn naar de rechtvaardigheid van geweld in bijvoorbeeld een oorlog. Het is de vraag naar de rechtvaardigheid die in het hobbesiaanse politieke klimaat onwerkbaar is. Rechtvaardigheid is immers een algemeen goed, en impliceert - of suggereert althans - dat niemand is uitgezonderd van een zogenaamd "gerechtvaardigd recht op het juiste geweld". Sloterdijk vertolkt de stem die meent dat samenleven en leven slechts mogelijk is indien de mens alles aflegt. Want de probleemstelling begint weliswaar bij het probleem van terreur en oorlogsdreiging, uiteindelijk dienen "alle attributen die aanleiding geven tot arrogantie, tot aanmatiging, tot de wil om de eigen eigenschappen op de voorgrond te stellen" worden afgelegd. Sloterdijk: "Wie eenmaal door die enge poort is ingegaan, wordt ingelaten tot de tempel van de democratie."
Door de geschiedenis of het alomtegenwoordig, onontkoombaar heden (Finkielkraut) in te delen in een pre-hobbesiaans voorstadium van ongetemd geweld en in een hobbesiaans stadium van onderworpenheid aan democratie en rechtsstaat, deelt men de geschiedenis in naar eigen believen. Het is een wijze van indelen die liberaal en humanistisch geënsceneerd is, maar die bovendien een sterke gelijkenis vertoont met islamitische denkpatronen. Het hobbesiaanse spectrum werd gevormd door Hobbes' ervaringen tijdens de bloedige Engelse burgeroorlogen in de zeventiende eeuw. Het heeft als grondpremisse een wereld van wanorde en chaos, met daarin mensen die zichzelf en de ander tot wolf zijn. Sterker dan de vernietingsdrang is echter de drang tot zelfbehoud en veiligheid. Hiervoor hebben de burgers - de kleine leviathans - een staat in het leven geroepen: de grote Leviathan - de Staat - om daar elke soevereiniteit en geweldsbevoegdheid aan over te dragen. De twee onderling met elkaar samenhangende basiselementen van het hobbesiaanse spectrum zijn strijd en overheersing. De constante dreiging van geweld en burgeroorlog, die de menselijke natuur met zich meebrengt, roept in de evenzeer menselijke drang tot lijfsbehoud om een alomvattende, onontkoombare soeverein staatslichaam dat geen enkel zelfstandig, soeverein onderdeel in zich verdraagt. De ervaring van de burgeroorlogen in zijn eigen land brachten Thomas Hobbes bij zijn staatsleer die herontdekt werd in het chaotische Europa van het Interbellum door onder meer Carl Schmitt en Leo Strauss. De basisgedachte van overheersing en beheersing is tegelijkertijd een humanistische premisse. Het is Sloterdijk zelf die deze gedachte meerder malen heeft uitgewerkt, waaronder in zijn Regels voor het mensenpark. Hierin verbindt hij de notie van "temmen" met het humanisme waarin het lagere door het hogere werd getemd, door middel van brief, vriendschap en cultuur. Door zo overduidelijk in te zetten bij Hobbes ontlokt Sloterdijk vanzelf de vraag of hij zich hier niet ontpopt als een rasechte supra-humanist. Het antwoord op deze vraag heeft gevolgen voor de waardering van Nietzsche en Heidegger - twee filosofen in wier pad Sloterdijk zich wenst te begeven. De ontembare humaniseringsdrang van Sloterdijk werpt als het ware een ander licht op de verholen mensvisie van genoemde heren. Is er bij Sloterdijk misschien sprake van weerzin ten aanzien van de menselijke natuur? En doet dat hem, en anderen, tot steeds zwaardere middelen grijpen? Als het waar is wat Heidegger en Sloterdijk ontdekten, namelijk dat de brief of de vriendschap niet meer helpen om de bommen tegen te houden, moet dan het mes tevoorschijn worden getrokken?
Er valt er veel voor Sloterdijks scherpzinnige waarnemingen te zeggen, nog afgezien van zijn interpretatie ervan. De vraag blijft echter staan hoe het mogelijk is dat een natie die is gesticht door hen die de burgeroorlogen wilden ontvluchten - de Founding Fathers - zich konden onttrekken aan de historische noodzakelijkheid van de Staat (Hegel) - een waarheid die door Hobbes en zijn castratieleer was voorbereid. Duidt de politieke werkelijkheid van Amerika niet op de mogelijkheid dat er ook andere antwoorden zijn om het schrikbeeld van burgeroorlog te vermijden? En dat er andere antwoorden mogelijk zijn dan Hobbes en Hegel ons geschonken hebben? Sloterdijk laat zich pas echt van een zwakke zijde zien wanneer hij in het gesprek met Finkielkraut goedkoop teruggrijpt op het stereotype beeld van de Amerikaan als "gunfighter": "die dan ook goed politiek-psychologische redenen hebben om net als in een politieke western een rechtstreeks duel aan te gaan; dat zou een van de bepalende elementen kunnen zijn van de eindeloze wereldoorlog die we kunnen verwachten". Sloterdijk – en Finkielkraut gaat daarin met hem mee - schildert met zijn tegenstelling tussen de hobbesiaanse democratie versus de gunfighter-samenleving van de Amerikanen en de Arabieren echter een tegenstelling die ondeugdelijk is. De continuering van het pre-hobbesiaanse staatsmodel in het huidige Amerikaanse model zou noodzakelijkerwijs moeten impliceren dat het pre-hobbesiaanse Europa zou lijken op de Arabische wereld van nu. De door Sloterdijk opgevoerde “gunfighter” is echter een enkeling die zonder revolver uitstekend een manager of filosofenfunctie kan bekleden in de Sloterdijkiaanse maatschappij. De Amerikaanse werkelijkheid is anders dan dat Sloterdijk die schetst. Niet het primaat van het geweld voert daar de boventoon - ook niet verholen zoals in Sloterdijks angstpanorama's - maar de zelfredzame, weerbare en verantwoordelijke gemeenschapsmens. De klassieke republikeinse Amerikaan is juist gesmoord door het grove staatsgeweld van Abraham Lincoln met zijn absolute soevereine staatsmachtidee. Het is Lincoln geweest die de oorspronkelijke militia van burgers die zelf de wapens grepen om hun land en hun rechten te verdedigen heeft getransformeerd tot het concept massalegers in dienst van de Hegeliaanse Staatsmacht. Dat het pre-hobbesiaanse tijdperk in de Verenigde Staten nog niet geheel is afgesloten, doet daar niet zoveel aan af.
Blind staren
Sloterdijk en Finkielkraut staren zich – net zoals zovele niet-filosofische Europeanen – blind op geweld. Heeft niet juist de mobilisatie van het ontembare geleid tot vormen van castratie die nu ons Europa typeren? Wie echter de geschiedenis van het imperiale Engeland bestudeert zal er achter komen dat empire-building niet gaat zonder inzet van mensen en materieel uit de achtergebleven gebieden en achterstandswijken, maar dat dezelfde empire-building diezelfde reserves ook nog eens aantast en vernietigt. De hobbesiaanse maatschappij – zo leert ons het Engelse voorbeeld – castreert niet alleen met gedwongen afdracht van bevoegdheden door burgers, maar ook met behulp van militair en economisch imperialisme en als het ware met geweldsmobilisatie. Ook in het huidige Amerika zien we militair imperialisme en het opruimen van de pre-hobbesiaanse restanten hand in hand gaan. Dit alleen al plaatst op zijn minst enkele vraagtekens bij de al te makkelijke associatie door Sloterdijk van hobbesianisme met geweldloze democratie. Deze vraagtekens worden voor mij versterkt na het (her)lezen van een artikel van Arend Jan Boekestijn uit 2003, waarin hij in Trouw stelde: “Amerika is de enig overgebleven grote mogendheid die zich bevindt in een hobbesiaanse wereld vol gevaren die niet afdoende kunnen worden bestreden door internationaal recht.”. Boekestijn verbond in zijn artikel in feite de Amerikaanse hobbesiaanse politiek met de temmingsdrang richting de Arabische culturen om deze democratie, vrijheid en vrije handel op te leggen – om te castreren zouden Sloterdijk en Finkielkraut moeten toevoegen. Wie aan dit inzicht het volgende toevoegt, namelijk dat Amerikaanse neo-conservatieven zich nadrukkelijk hebben gedistantieerd van de hayekiaanse angst voor een grote staat, dan worden de barsten in het betoog van de genoemde Europese gerenommeerde denkers al snel zichtbaar.
Het beeld van een Amerika dat nog is blijven steken in de pre-hobbesiaanse primitiviteit wringt dus nogal. We noemden al het feit dat "Amerika" ook een zogenaamde "oplossing" bleek te zijn voor de burgeroorlog in Engeland. De vergelijking met de Arabieren gaat echter op een ander punt mank: het al eerder genoemde punt van de basiselementen strijd en overheersing i.c. beheersing. Wie de islam goed bekijkt ziet namelijk beide elementen - die zo inherent zijn aan humanisme en liberalisme (ook volgens Sloterdijk!) - overduidelijk aanwezig in alle lagen van deze godsdienst. Het voert in het kader van dit artikel te ver om hier op door te gaan, maar hier toont Sloterdijk zich de filosoof die delibereert tegen beter weten in. En de vraag rijst tegelijkertijd of de werkelijkheid van oorlog en dreiging dan verdwenen is onder het hobbesiaanse staatsmodel? Het is alsof Sloterdijk, en met hem Finkielkraut, ons wil zeggen: waar Hobbes zijn werk heeft gedaan is er een nieuwe mens ontstaan die in en door zijn castratie andere vormen van oorlog zich democratisch heeft toegeëigend. De religieusprotestantse ondertoon in de woorden van beide heren doen ons huiveren. In zoverre deze filosofen een beeld schetsen van onze Westerse cultuur, lijken de constateringen van - met name - Sloterdijk deels juist; maar het lijkt tegelijkertijd de beschrijving van een uit de hand gelopen experiment van het christendom. En de advocaten van de duivel zullen deze klus wel afmaken.
De reserves die maar niet snel genoeg opraken...
De Duitse filosoof gooit hier zijn eigen glazen in. Het is namelijk Sloterdijk zelf die in Euro-taoïsme de aandacht heeft gevestigd op de zogenaamde "reserves". Hierbij sloot hij aan bij eenzelfde basisgedachte van zijn leermeester Dieter Claessens die in Das Konkrete und das Abstrakte spreekt over de "conservatieve reserves" van onze cultuur, die door Matthias E. Storme alsvolgt worden toegelicht: “Wanneer wij de cultuur deconstrueren omdat we er individueel de zin niet meer van begrijpen, dan werpen wij wijsheid weg, niet van jaren, niet van eeuwen, maar van millennia. Millennia-oude menselijke ervaringen hebben een neerslag gevonden in de religie, gebruiken, verwantschapsstructuren, waarden, en feesten, elementen van telkens particuliere tradities, overgeleverd van generatie op generatie, in alles wat de moderne mens sinds de Verlichting als bijgeloof uit de weg probeert te ruimen.” Hoe kan Sloterdijk dit met elkaar rijmen, om enerzijds de vinger leggen bij deze zere plek: het uitputten en opteren van de culturele en ecologische reserves, en ondertussen - tussen de inzichten door - een totalitair heers- en tem-model op de overgebleven reserves los te laten? Is bij hem de angst uiteindelijk toch sterker dan het filosofische inzicht?
Het mes van de angst
Het zal ook Sloterdijk genoegzaam bekend zijn dat Hobbes zijn absolute staatssoevereiniteit niet alleen van toepassing achtte inzake het geweldsmonopolie, maar ook op zogenaamde absolute rechten en autonome en onlosmakelijke verbanden. Hobbes' castratiedrang stopte niet bij het voorkomen van burgeroorlog sec. Wat Hobbes deed was een mobilisatie van de algemene Staatsangst: de angst van machthebbers en belangenbezitters voor verlies van orde, gezag en macht. Daarbij was hij bereid alle grenzen te trotseren: kerk, gilde, eigendom, etc. Grenzen die in onze cultuur allang ten prooi zijn gevallen aan de castratiedrang van hen die zich staatsman of filosoof noemen. Hobbes wist van deze ene zwakke plek: het mes van de angst doet vele mensen besluiten zich te laten castreren door de Staat. En het zijn met name de mannelijke attributen die ten dienste van de veiligheid moeten worden weggesneden: onvervreemdbare rechten, bezit van vrouw en kinderen, onvervreemdbaar bezit, etc. Maar angst doet vreemde sprongen maken.
In de Trouw van 29 oktober j.l. verscheen een interessante uiteenzetting over het fenomeen angst in Het dubbele gezicht van de angst van de hand van wijsgeer-psychiater Gerrit Glas. Glas spreekt over de traditionele angst die van buiten komt en daarom definieerbaar is, en over de angst die van binnen komt en diffuus en globaal van karakter is: “Met de onbeheersbaarheid komen we dichter bij de kern. Angst voor terreur past niet in het patroon van traditionele gevaren zoals ziekte, verlies van een geliefde, ongelukken of natuurrampen. De angst daarvoor is definieerbaar en min of meer afgrensbaar. Hij komt bovendien van buiten; het is rampspoed die ons overkomt. Die factoren gelden niet voor een aantal typisch moderne gevaren: ecologische rampen, financiële crises en ook terreur. Dergelijke rampspoed komt niet van buiten maar van binnen.” Verder wijst de schrijver op het tekortschietende van het staatsingrijpen dat zelfs het probleem aanzwengelt en versnelt: “De toename van controle werkt niet alleen geruststellend, maar bevestigt dat we vreemden ten opzichte van elkaar zijn en dat we elkaar niet meer kunnen vertrouwen.” Spreekt de filosoof Glas over de onbestemde ondefinieerbare angst; Finkielkraut maakt het in feite erger door te wijzen op de onbestemdheid van de ander die “niet altijd onschuldig is”. Het is daarom een gevaarlijk filosofisch spel dat genoemde twee heren spelen. Want het als het ware "op alles voorbereid zijn" van Finkielkraut naar buiten toe en het als het ware "alle ellende zien te voorkomen" naar binnen toe van Sloterdijk vormen tezamen een dodelijke combinatie voor al die culturele en andere reserves die er nog resteren. De aangepaste en gecastreerde, ongevaarlijke mens kan immers slechts rustig leven als alle externe gevaren of geëlimineerd zijn of geneutraliseerd zijn?
Nog een mes
Dat het hobbesiaanse castratiemechanisme geen barrières kent, illustreerde enige tijd terug Ariadne van Schirach in Der Spiegel. Deze Berlijnse journaliste en studente filosofie schilderde in dit Duitse opinieweekblad één van de successen van de castratiecultuur: de moderne man. In het artikel "From Pornography to Withdrawal" tekent ze het beeld van de man die door de pornografisering vervreemd dreigt te raken van het bestaan en van de vrouw en daardoor basale mannelijke eigenschappen aan het verliezen is: "The more pornographic our society becomes, the more it loses interest in procreation. As a result of the constant onslaught of stimuli, female desire in particular is faced with irreconcilable paradoxes. And men leave the role of the hunter to women." De feitelijke impotentie, en het uit handen geven van het seksuele initiatief duiden het toekomstscenario van de moderne gecastreerde man die de laatste rest mannelijk legitiem geweld uit handen heeft gegeven. Ariadne von Schirach stipt in haar artikel enkele woorden aan van de Franse schrijver Michel Houellebecq die in The Possibility of an Island, schreef dat “the consistent pursuit of individuality must inevitably lead to the death of love, to a state in which we will be so in love with ourselves that we will no longer be capable of loving anyone else.” En Von Schirach vraagt zich dan ook af: “Is dit waar? Zijn we die geharde hedonisten geworden waar onze grootouders, de paus en de Frankfurter Schule ons zo tegen hebben gewaarschuwd?”
Maar we moeten zelf het gezond verstand ter hand nemen. Want wie de ideeën van Sloterdijk en Finkielkraut tot zich door laat dringen met de illustraties van onder meer Ariadne von Schirach en Gerrit Glas, ziet het beeld ontstaan van de hobbesiaans gecastreerde man die weliswaar hard en gepantserd van buiten is om zich te onttrekken aan alle werkelijke tegenslagen, maar die bovendien leeg van binnen is en zodoende immuun is voor elk onbestemd “gevaar”. De prijs die hij daarvoor moet betalen is dat hij voortdurend stimuli nodig heeft om hem zijn falen en ontmannelijking te doen vergeten en hem te behoeden voor de totale vervreemding van de werkelijkheid die er nog over is. Brandende auto's en Parijse nachten hebben tijdenlang gehuist in de harten van onze "leiders" en "denkers". Nu de denkbeeldige huizen en auto's ook daadwerkelijk in vlammen opgaan, komt het mes op tafel. Waar in oude tijden gesnedenen werden geweerd uit de tempel; in de tempel van de democratie huizen alleen gesnedenen: gepantserd van buiten, leeg van binnen en impotent van onderen.
Als dit het integratiescenario is waar de talloze op drift geraakte jongeren van Arabische, Afrikaanse en islamitische afkomst mee geconfronteerd zullen worden, dan moeten we ons afvragen of het niet wenselijker is om tijdelijk het risico van brandende auto’s voor lief te nemen en ondertussen na te denken over andere “oplossingen” dan die van Sloterdijk en Finkielkraut. Oplossingen die niet de rekening zullen afwentelen op burgers van goede wil, omdat de afgelopen decennia de Europese politici en filosofen van buiten weliswaar glad en gepantserd leken, maar van binnen leeg, angstig en ontredderd blijken te zijn. Daar kan alle eruditie en welbespraaktheid van de wereld niets aan veranderen. Daar zullen op den duur de burgers zelf het gezond verstand ter hand moeten nemen en dient men hun "leiders" en "denkers" maar aan de kant zetten. Als men tenminste zelf niet slachtoffer wil worden van het "mes".
Literatuur
* Arend Jan Boekestijn, “Met Thucydides op oorlogspad”, in Trouw d.d. 22 maart 2003
* Dieter Claessens, Das Konkrete und das Abstrakte – Sociologische Skizzen zur Anthropologie, Frankfurt 1980, waarin Claessens de conservatieve reserves alsvolgt definieert: “Die Masse derjenigen kulturellen Standards, die Verhalten insgesamt absichterten und die in traditionneller Weise angesammelt wurden, wie Werte, Normen, "Institutionen", Sitten, Braeuche, religiöse und culturelle Tagesverhaltensweisen, die sich den archaisch-evolutionären Möglichkeiten angelagert haben.”
* Alain Finkielkraut en Peter Sloterdijk, De hartslag van de wereld, Amsterdam 2005
* Gerrit Glas, "Het dubbele gezicht van de angst", in Trouw d.d. 29 oktober
* Thomas Hobbes, Leviathan, Amsterdam 2002
* Irving Kristol, “The Neoconservative Persuasion”, in The Weekly Standard d.d. 25 augustus 2003
* Ariadne von Schirach, "From Pornography to Withdrawal", in Der Spiegel d.d. 28/10/2005
* Peter Sloterdijk, Regels voor het mensenpark - Kroniek van een debat, Amsterdam 2000, 2e druk
* Matthias E. Storme, GEWORTELD EN GELAAGD op bitterlemon.eu
Ruim een jaar na de moord op Theo van Gogh lijkt er qua stemming weinig veranderd te zijn in vergelijking met toen: 2 november 2004. Als een nieuwe onafwendbare werkelijkheid dringt de dreiging van terreur ons continu aan ons op en evenzo continu is dat het geval met de stroom van maatregelen om deze dreiging af te wenden. Mikpunt van deze maatregelen is niet zozeer het reële gevaar, maar veeleer het potentiële gevaar dat in staat is ons te bedreigen. De discussie gaat dan ook niet zozeer over de vraag of het geoorloofd is terreur met geweld te bestrijden, maar over de vraag in hoeverre preventief geweld is te legitimeren om geweld af te wenden, of om zelfs de bron van geweld uit te roeien. Of het nu het wetsvoorstel van Donner betreft om het rechtvaardigen van geweld strafbaar te stellen, of om ons geefgedrag na de aardbevingsramp in Pakistan; steeds weer duikt onverhoeds de vraag op naar preventie in verband met terreur en dreiging. Na elke vorm van geweld te hebben gemonopoliseerd - tot aan het verbieden van de corrigerende ouderlijke tik toe - is men bezig het spoor naar de bronnen van geweld en achterlijkheid af te lopen. Angst en verdrijving ervan bepalen een belangrijk deel van het actuele publieke discours.
Tal van pas verschenen boeken bevestigen deze trend. Titels als Filosoferen in een tijd van terreur van Jürgen Habermas, Tegen de angst - Optimisme als opdracht voor de 21ste eeuw, van Ralph Bodelier, en In de greep van de angst De Europese sociaal-democratie en het rechtspopulisme, van Rinke van den Brink. Ook het gesprek tussen tussen twee van Europa's meest spraakmakende en prominente denkers van dit moment, Alain Finkielkraut en Peter Sloterdijk in Les battements du monde. Dialogue, in het Nederlands vertaald als De hartslag van de wereld. In deze gespreksbundel wordt onder meer de vraag gesteld: Is het nog wel mogelijk Amerikaan te zijn? De eerste reactie van de Duitse filosoof Peter Sloterdijk liegt er niet om: "De functie van de angst in de politiek is een probleem dat de Amerikanen met de Arabieren gemeen hebben: beiden hebben nooit werkelijk de hobbesiaanse castratie meegemaakt – de onderwerping van de ongetemde trots van de burger aan de soevereine staat. Beiden hebben geweigerd hun wapens en vooral hun heroïsche geest af te leggen bij de ingang van de tempel van de democratie. Ze dragen hun wapens in de tempel, ze willen zich niet door de staat laten ontwapenen, wat volgens de hegeliaanse analyse een duidelijk bewijs is dat de staat nog niet tot hun land is doorgedrongen, of sterker nog, dat het bestaan van de staat nog geen deel uitmaakt van de diepere lagen van hun politieke psychologie. (…) Het concept castratie moet hoognodig opgelegd worden aan de vorm van het democratisch subject. Maar dat is allemaal nog toekomstmuziek." Alain Finkielkraut valt hem hierin bij: "Men mag nooit vergeten dat de politieke moderniteit geboren is uit de bloedbaden van de religieuze burgeroorlogen. Dat geboortetrauma heeft Hobbes de filosofische moed gegeven om (...) dat akelige, verachte gebrek - de angst - tot reddende hartstocht te verheffen. De mensen leggen hun wapens neer voor de ingang van de staat - de Leviathan - die natuurlijk geen democratie is, maar wel al achter het masker van het absolutisme een liberale staat verbergt..." Finkielkraut begrijpt weliswaar dat "die Ander niet altijd onschuldig is", maar de grondtoon is bij hem niet veel anders dan bij Sloterdijk.
Legitiem geweld
Het gaat bij Sloterdijk en Finkielkraut niet over de vraag of geweld wel of niet legitiem zou zijn. Want wie het geweldsmonopolie van de "Leviathan" van Thomas Hobbes opwerpt als definitieve oplossing, werpt juist deze vraag zelf op als nieuwe vraag door geweld los te maken van primaire instinctmatige handelwijze van de Gallische krijger (Sloterdijk) die zichzelf met zijn handelwijze rechtvaardigt door te staan in zijn vertrouwde bedding van gewoonte, traditie en religie. De vraag naar de legitimiteit van geweld is derhalve een nieuwe vraag die niet thuishoort in het pre-hobbessiaanse tijdperk, maar die er juist een is uit de Nieuwe Tijd. De klassieke vraag naar het juiste geweld zou er eerder een zijn naar de rechtvaardigheid van geweld in bijvoorbeeld een oorlog. Het is de vraag naar de rechtvaardigheid die in het hobbesiaanse politieke klimaat onwerkbaar is. Rechtvaardigheid is immers een algemeen goed, en impliceert - of suggereert althans - dat niemand is uitgezonderd van een zogenaamd "gerechtvaardigd recht op het juiste geweld". Sloterdijk vertolkt de stem die meent dat samenleven en leven slechts mogelijk is indien de mens alles aflegt. Want de probleemstelling begint weliswaar bij het probleem van terreur en oorlogsdreiging, uiteindelijk dienen "alle attributen die aanleiding geven tot arrogantie, tot aanmatiging, tot de wil om de eigen eigenschappen op de voorgrond te stellen" worden afgelegd. Sloterdijk: "Wie eenmaal door die enge poort is ingegaan, wordt ingelaten tot de tempel van de democratie."
Door de geschiedenis of het alomtegenwoordig, onontkoombaar heden (Finkielkraut) in te delen in een pre-hobbesiaans voorstadium van ongetemd geweld en in een hobbesiaans stadium van onderworpenheid aan democratie en rechtsstaat, deelt men de geschiedenis in naar eigen believen. Het is een wijze van indelen die liberaal en humanistisch geënsceneerd is, maar die bovendien een sterke gelijkenis vertoont met islamitische denkpatronen. Het hobbesiaanse spectrum werd gevormd door Hobbes' ervaringen tijdens de bloedige Engelse burgeroorlogen in de zeventiende eeuw. Het heeft als grondpremisse een wereld van wanorde en chaos, met daarin mensen die zichzelf en de ander tot wolf zijn. Sterker dan de vernietingsdrang is echter de drang tot zelfbehoud en veiligheid. Hiervoor hebben de burgers - de kleine leviathans - een staat in het leven geroepen: de grote Leviathan - de Staat - om daar elke soevereiniteit en geweldsbevoegdheid aan over te dragen. De twee onderling met elkaar samenhangende basiselementen van het hobbesiaanse spectrum zijn strijd en overheersing. De constante dreiging van geweld en burgeroorlog, die de menselijke natuur met zich meebrengt, roept in de evenzeer menselijke drang tot lijfsbehoud om een alomvattende, onontkoombare soeverein staatslichaam dat geen enkel zelfstandig, soeverein onderdeel in zich verdraagt. De ervaring van de burgeroorlogen in zijn eigen land brachten Thomas Hobbes bij zijn staatsleer die herontdekt werd in het chaotische Europa van het Interbellum door onder meer Carl Schmitt en Leo Strauss. De basisgedachte van overheersing en beheersing is tegelijkertijd een humanistische premisse. Het is Sloterdijk zelf die deze gedachte meerder malen heeft uitgewerkt, waaronder in zijn Regels voor het mensenpark. Hierin verbindt hij de notie van "temmen" met het humanisme waarin het lagere door het hogere werd getemd, door middel van brief, vriendschap en cultuur. Door zo overduidelijk in te zetten bij Hobbes ontlokt Sloterdijk vanzelf de vraag of hij zich hier niet ontpopt als een rasechte supra-humanist. Het antwoord op deze vraag heeft gevolgen voor de waardering van Nietzsche en Heidegger - twee filosofen in wier pad Sloterdijk zich wenst te begeven. De ontembare humaniseringsdrang van Sloterdijk werpt als het ware een ander licht op de verholen mensvisie van genoemde heren. Is er bij Sloterdijk misschien sprake van weerzin ten aanzien van de menselijke natuur? En doet dat hem, en anderen, tot steeds zwaardere middelen grijpen? Als het waar is wat Heidegger en Sloterdijk ontdekten, namelijk dat de brief of de vriendschap niet meer helpen om de bommen tegen te houden, moet dan het mes tevoorschijn worden getrokken?
Er valt er veel voor Sloterdijks scherpzinnige waarnemingen te zeggen, nog afgezien van zijn interpretatie ervan. De vraag blijft echter staan hoe het mogelijk is dat een natie die is gesticht door hen die de burgeroorlogen wilden ontvluchten - de Founding Fathers - zich konden onttrekken aan de historische noodzakelijkheid van de Staat (Hegel) - een waarheid die door Hobbes en zijn castratieleer was voorbereid. Duidt de politieke werkelijkheid van Amerika niet op de mogelijkheid dat er ook andere antwoorden zijn om het schrikbeeld van burgeroorlog te vermijden? En dat er andere antwoorden mogelijk zijn dan Hobbes en Hegel ons geschonken hebben? Sloterdijk laat zich pas echt van een zwakke zijde zien wanneer hij in het gesprek met Finkielkraut goedkoop teruggrijpt op het stereotype beeld van de Amerikaan als "gunfighter": "die dan ook goed politiek-psychologische redenen hebben om net als in een politieke western een rechtstreeks duel aan te gaan; dat zou een van de bepalende elementen kunnen zijn van de eindeloze wereldoorlog die we kunnen verwachten". Sloterdijk – en Finkielkraut gaat daarin met hem mee - schildert met zijn tegenstelling tussen de hobbesiaanse democratie versus de gunfighter-samenleving van de Amerikanen en de Arabieren echter een tegenstelling die ondeugdelijk is. De continuering van het pre-hobbesiaanse staatsmodel in het huidige Amerikaanse model zou noodzakelijkerwijs moeten impliceren dat het pre-hobbesiaanse Europa zou lijken op de Arabische wereld van nu. De door Sloterdijk opgevoerde “gunfighter” is echter een enkeling die zonder revolver uitstekend een manager of filosofenfunctie kan bekleden in de Sloterdijkiaanse maatschappij. De Amerikaanse werkelijkheid is anders dan dat Sloterdijk die schetst. Niet het primaat van het geweld voert daar de boventoon - ook niet verholen zoals in Sloterdijks angstpanorama's - maar de zelfredzame, weerbare en verantwoordelijke gemeenschapsmens. De klassieke republikeinse Amerikaan is juist gesmoord door het grove staatsgeweld van Abraham Lincoln met zijn absolute soevereine staatsmachtidee. Het is Lincoln geweest die de oorspronkelijke militia van burgers die zelf de wapens grepen om hun land en hun rechten te verdedigen heeft getransformeerd tot het concept massalegers in dienst van de Hegeliaanse Staatsmacht. Dat het pre-hobbesiaanse tijdperk in de Verenigde Staten nog niet geheel is afgesloten, doet daar niet zoveel aan af.
Blind staren
Sloterdijk en Finkielkraut staren zich – net zoals zovele niet-filosofische Europeanen – blind op geweld. Heeft niet juist de mobilisatie van het ontembare geleid tot vormen van castratie die nu ons Europa typeren? Wie echter de geschiedenis van het imperiale Engeland bestudeert zal er achter komen dat empire-building niet gaat zonder inzet van mensen en materieel uit de achtergebleven gebieden en achterstandswijken, maar dat dezelfde empire-building diezelfde reserves ook nog eens aantast en vernietigt. De hobbesiaanse maatschappij – zo leert ons het Engelse voorbeeld – castreert niet alleen met gedwongen afdracht van bevoegdheden door burgers, maar ook met behulp van militair en economisch imperialisme en als het ware met geweldsmobilisatie. Ook in het huidige Amerika zien we militair imperialisme en het opruimen van de pre-hobbesiaanse restanten hand in hand gaan. Dit alleen al plaatst op zijn minst enkele vraagtekens bij de al te makkelijke associatie door Sloterdijk van hobbesianisme met geweldloze democratie. Deze vraagtekens worden voor mij versterkt na het (her)lezen van een artikel van Arend Jan Boekestijn uit 2003, waarin hij in Trouw stelde: “Amerika is de enig overgebleven grote mogendheid die zich bevindt in een hobbesiaanse wereld vol gevaren die niet afdoende kunnen worden bestreden door internationaal recht.”. Boekestijn verbond in zijn artikel in feite de Amerikaanse hobbesiaanse politiek met de temmingsdrang richting de Arabische culturen om deze democratie, vrijheid en vrije handel op te leggen – om te castreren zouden Sloterdijk en Finkielkraut moeten toevoegen. Wie aan dit inzicht het volgende toevoegt, namelijk dat Amerikaanse neo-conservatieven zich nadrukkelijk hebben gedistantieerd van de hayekiaanse angst voor een grote staat, dan worden de barsten in het betoog van de genoemde Europese gerenommeerde denkers al snel zichtbaar.
Het beeld van een Amerika dat nog is blijven steken in de pre-hobbesiaanse primitiviteit wringt dus nogal. We noemden al het feit dat "Amerika" ook een zogenaamde "oplossing" bleek te zijn voor de burgeroorlog in Engeland. De vergelijking met de Arabieren gaat echter op een ander punt mank: het al eerder genoemde punt van de basiselementen strijd en overheersing i.c. beheersing. Wie de islam goed bekijkt ziet namelijk beide elementen - die zo inherent zijn aan humanisme en liberalisme (ook volgens Sloterdijk!) - overduidelijk aanwezig in alle lagen van deze godsdienst. Het voert in het kader van dit artikel te ver om hier op door te gaan, maar hier toont Sloterdijk zich de filosoof die delibereert tegen beter weten in. En de vraag rijst tegelijkertijd of de werkelijkheid van oorlog en dreiging dan verdwenen is onder het hobbesiaanse staatsmodel? Het is alsof Sloterdijk, en met hem Finkielkraut, ons wil zeggen: waar Hobbes zijn werk heeft gedaan is er een nieuwe mens ontstaan die in en door zijn castratie andere vormen van oorlog zich democratisch heeft toegeëigend. De religieusprotestantse ondertoon in de woorden van beide heren doen ons huiveren. In zoverre deze filosofen een beeld schetsen van onze Westerse cultuur, lijken de constateringen van - met name - Sloterdijk deels juist; maar het lijkt tegelijkertijd de beschrijving van een uit de hand gelopen experiment van het christendom. En de advocaten van de duivel zullen deze klus wel afmaken.
De reserves die maar niet snel genoeg opraken...
De Duitse filosoof gooit hier zijn eigen glazen in. Het is namelijk Sloterdijk zelf die in Euro-taoïsme de aandacht heeft gevestigd op de zogenaamde "reserves". Hierbij sloot hij aan bij eenzelfde basisgedachte van zijn leermeester Dieter Claessens die in Das Konkrete und das Abstrakte spreekt over de "conservatieve reserves" van onze cultuur, die door Matthias E. Storme alsvolgt worden toegelicht: “Wanneer wij de cultuur deconstrueren omdat we er individueel de zin niet meer van begrijpen, dan werpen wij wijsheid weg, niet van jaren, niet van eeuwen, maar van millennia. Millennia-oude menselijke ervaringen hebben een neerslag gevonden in de religie, gebruiken, verwantschapsstructuren, waarden, en feesten, elementen van telkens particuliere tradities, overgeleverd van generatie op generatie, in alles wat de moderne mens sinds de Verlichting als bijgeloof uit de weg probeert te ruimen.” Hoe kan Sloterdijk dit met elkaar rijmen, om enerzijds de vinger leggen bij deze zere plek: het uitputten en opteren van de culturele en ecologische reserves, en ondertussen - tussen de inzichten door - een totalitair heers- en tem-model op de overgebleven reserves los te laten? Is bij hem de angst uiteindelijk toch sterker dan het filosofische inzicht?
Het mes van de angst
Het zal ook Sloterdijk genoegzaam bekend zijn dat Hobbes zijn absolute staatssoevereiniteit niet alleen van toepassing achtte inzake het geweldsmonopolie, maar ook op zogenaamde absolute rechten en autonome en onlosmakelijke verbanden. Hobbes' castratiedrang stopte niet bij het voorkomen van burgeroorlog sec. Wat Hobbes deed was een mobilisatie van de algemene Staatsangst: de angst van machthebbers en belangenbezitters voor verlies van orde, gezag en macht. Daarbij was hij bereid alle grenzen te trotseren: kerk, gilde, eigendom, etc. Grenzen die in onze cultuur allang ten prooi zijn gevallen aan de castratiedrang van hen die zich staatsman of filosoof noemen. Hobbes wist van deze ene zwakke plek: het mes van de angst doet vele mensen besluiten zich te laten castreren door de Staat. En het zijn met name de mannelijke attributen die ten dienste van de veiligheid moeten worden weggesneden: onvervreemdbare rechten, bezit van vrouw en kinderen, onvervreemdbaar bezit, etc. Maar angst doet vreemde sprongen maken.
In de Trouw van 29 oktober j.l. verscheen een interessante uiteenzetting over het fenomeen angst in Het dubbele gezicht van de angst van de hand van wijsgeer-psychiater Gerrit Glas. Glas spreekt over de traditionele angst die van buiten komt en daarom definieerbaar is, en over de angst die van binnen komt en diffuus en globaal van karakter is: “Met de onbeheersbaarheid komen we dichter bij de kern. Angst voor terreur past niet in het patroon van traditionele gevaren zoals ziekte, verlies van een geliefde, ongelukken of natuurrampen. De angst daarvoor is definieerbaar en min of meer afgrensbaar. Hij komt bovendien van buiten; het is rampspoed die ons overkomt. Die factoren gelden niet voor een aantal typisch moderne gevaren: ecologische rampen, financiële crises en ook terreur. Dergelijke rampspoed komt niet van buiten maar van binnen.” Verder wijst de schrijver op het tekortschietende van het staatsingrijpen dat zelfs het probleem aanzwengelt en versnelt: “De toename van controle werkt niet alleen geruststellend, maar bevestigt dat we vreemden ten opzichte van elkaar zijn en dat we elkaar niet meer kunnen vertrouwen.” Spreekt de filosoof Glas over de onbestemde ondefinieerbare angst; Finkielkraut maakt het in feite erger door te wijzen op de onbestemdheid van de ander die “niet altijd onschuldig is”. Het is daarom een gevaarlijk filosofisch spel dat genoemde twee heren spelen. Want het als het ware "op alles voorbereid zijn" van Finkielkraut naar buiten toe en het als het ware "alle ellende zien te voorkomen" naar binnen toe van Sloterdijk vormen tezamen een dodelijke combinatie voor al die culturele en andere reserves die er nog resteren. De aangepaste en gecastreerde, ongevaarlijke mens kan immers slechts rustig leven als alle externe gevaren of geëlimineerd zijn of geneutraliseerd zijn?
Nog een mes
Dat het hobbesiaanse castratiemechanisme geen barrières kent, illustreerde enige tijd terug Ariadne van Schirach in Der Spiegel. Deze Berlijnse journaliste en studente filosofie schilderde in dit Duitse opinieweekblad één van de successen van de castratiecultuur: de moderne man. In het artikel "From Pornography to Withdrawal" tekent ze het beeld van de man die door de pornografisering vervreemd dreigt te raken van het bestaan en van de vrouw en daardoor basale mannelijke eigenschappen aan het verliezen is: "The more pornographic our society becomes, the more it loses interest in procreation. As a result of the constant onslaught of stimuli, female desire in particular is faced with irreconcilable paradoxes. And men leave the role of the hunter to women." De feitelijke impotentie, en het uit handen geven van het seksuele initiatief duiden het toekomstscenario van de moderne gecastreerde man die de laatste rest mannelijk legitiem geweld uit handen heeft gegeven. Ariadne von Schirach stipt in haar artikel enkele woorden aan van de Franse schrijver Michel Houellebecq die in The Possibility of an Island, schreef dat “the consistent pursuit of individuality must inevitably lead to the death of love, to a state in which we will be so in love with ourselves that we will no longer be capable of loving anyone else.” En Von Schirach vraagt zich dan ook af: “Is dit waar? Zijn we die geharde hedonisten geworden waar onze grootouders, de paus en de Frankfurter Schule ons zo tegen hebben gewaarschuwd?”
Maar we moeten zelf het gezond verstand ter hand nemen. Want wie de ideeën van Sloterdijk en Finkielkraut tot zich door laat dringen met de illustraties van onder meer Ariadne von Schirach en Gerrit Glas, ziet het beeld ontstaan van de hobbesiaans gecastreerde man die weliswaar hard en gepantserd van buiten is om zich te onttrekken aan alle werkelijke tegenslagen, maar die bovendien leeg van binnen is en zodoende immuun is voor elk onbestemd “gevaar”. De prijs die hij daarvoor moet betalen is dat hij voortdurend stimuli nodig heeft om hem zijn falen en ontmannelijking te doen vergeten en hem te behoeden voor de totale vervreemding van de werkelijkheid die er nog over is. Brandende auto's en Parijse nachten hebben tijdenlang gehuist in de harten van onze "leiders" en "denkers". Nu de denkbeeldige huizen en auto's ook daadwerkelijk in vlammen opgaan, komt het mes op tafel. Waar in oude tijden gesnedenen werden geweerd uit de tempel; in de tempel van de democratie huizen alleen gesnedenen: gepantserd van buiten, leeg van binnen en impotent van onderen.
Als dit het integratiescenario is waar de talloze op drift geraakte jongeren van Arabische, Afrikaanse en islamitische afkomst mee geconfronteerd zullen worden, dan moeten we ons afvragen of het niet wenselijker is om tijdelijk het risico van brandende auto’s voor lief te nemen en ondertussen na te denken over andere “oplossingen” dan die van Sloterdijk en Finkielkraut. Oplossingen die niet de rekening zullen afwentelen op burgers van goede wil, omdat de afgelopen decennia de Europese politici en filosofen van buiten weliswaar glad en gepantserd leken, maar van binnen leeg, angstig en ontredderd blijken te zijn. Daar kan alle eruditie en welbespraaktheid van de wereld niets aan veranderen. Daar zullen op den duur de burgers zelf het gezond verstand ter hand moeten nemen en dient men hun "leiders" en "denkers" maar aan de kant zetten. Als men tenminste zelf niet slachtoffer wil worden van het "mes".
Literatuur
* Arend Jan Boekestijn, “Met Thucydides op oorlogspad”, in Trouw d.d. 22 maart 2003
* Dieter Claessens, Das Konkrete und das Abstrakte – Sociologische Skizzen zur Anthropologie, Frankfurt 1980, waarin Claessens de conservatieve reserves alsvolgt definieert: “Die Masse derjenigen kulturellen Standards, die Verhalten insgesamt absichterten und die in traditionneller Weise angesammelt wurden, wie Werte, Normen, "Institutionen", Sitten, Braeuche, religiöse und culturelle Tagesverhaltensweisen, die sich den archaisch-evolutionären Möglichkeiten angelagert haben.”
* Alain Finkielkraut en Peter Sloterdijk, De hartslag van de wereld, Amsterdam 2005
* Gerrit Glas, "Het dubbele gezicht van de angst", in Trouw d.d. 29 oktober
* Thomas Hobbes, Leviathan, Amsterdam 2002
* Irving Kristol, “The Neoconservative Persuasion”, in The Weekly Standard d.d. 25 augustus 2003
* Ariadne von Schirach, "From Pornography to Withdrawal", in Der Spiegel d.d. 28/10/2005
* Peter Sloterdijk, Regels voor het mensenpark - Kroniek van een debat, Amsterdam 2000, 2e druk
* Matthias E. Storme, GEWORTELD EN GELAAGD op bitterlemon.eu
Lees verder...
Abonneren op:
Posts (Atom)