Europa en de Kerk worden gegijzeld door haar verleden. En door vele dingen meer. Ondertussen probeert de postconciliaire claque haar zoete broodjes van wanhoop te verslijten voor toekomstgericht handelen. Iedereen moet mee in het nieuwe Evangelie van de wanhoop. Met het pistool van de moderniteit in de rug wil men zelfs de huidige paus op de knieën dwingen. Zoals Dieter Stein, hoofdredacteur van het Duitse conservatieve opinieweekblad Junge Freiheit zegt: “Seine Autorität soll fallen”. Want wanneer Rome valt, zal Europa volgen. Ieder mens leeft bij hoop. Ieder mens wil een harmonieus bestaan, wil eenheid in zijn of haar leven. Ook de Kerk en Europa bestaan bij de gratie van hoop. De vraag is alleen: welke hoop? Is er dan nog hoop voor de Kerk en ons continent? En zo ja, hoe verkrijgen wij haar? Via Obama of via Rome? Een essay voor het Belgische blad Nucleus.
De weg terug – het verkrijgen van de hoop – gaat via Rome. Elke conservatieve benadering die recht wil doen aan de geschiedenis en cultuur van Europa, die de natuur en haar ordeningen hoog heeft en de waarde ziet van haar religieuze erfenis, komt uit bij Rome. De feiten spreken voor zich. Voor het moderne Westen is de geschiedenis niet meer dan een molensteen om de hals waar men van af wil, maar Rome zonder geschiedenis houdt op te bestaan. Voor het Europa Anno 2009 is de natuur slechts een milieuproject, maar de natuur van ‘Rome’ bestrijkt het hele leven, inclusief het samenleven van man en vrouw – tot grote woede van de modernisten. Ook religie is een blok aan het been, een zeurende stem die opsteekt bij medisch-ethische kwesties. Je zou kunnen zeggen: de Kerk heeft goud in handen. Want de drie oercategorieën van ons bestaan – natuur, religie en historie – zijn bij Rome te vinden. Er is dus reden voor optimisme. Nu, er is weinig reden om optimistisch te zijn, en optimisten moet men op dit moment wantrouwen. Er is echter wel grond voor optimisme. Daarvoor moeten er barrières worden opgeruimd. Buiten de Kerk, echter ook binnen de Kerk. Want Rome – en daarmee Europa – wordt gegijzeld. Wat goud moet zijn, zijn haar boeien geworden. Rome ligt in boeien geslagen. Haar religie wordt gegijzeld door democratie en gelijkheidsdenken; haar geschiedenis door oorlog en Holocaust; haar natuur door vermeende vrouwenonderdrukking en homodiscriminatie. Terwijl Rome wordt gegijzeld, is het gewone voorwerp van spot. De Heilige Mis is niet meer dan een trukendoos. De natuur onaf en primitief. De historie irrelevant en gevaarlijk nostalgisch. Het normale leven moet leeg worden; het leven zelf moet worden onttroond.
Enige tijd geleden verzuchtte de Nederlandse liberaal Afshin Ellian: “Met de kerken wordt een traditie ten grave gedragen. De leegte is angstwekkender dan de volheid van het verleden. Op de ruïnes van het verleden moet niet worden geswingd.” Deze in het geheel niet religieuze man had bij zijn inauguratie in Leiden nog gezworen bij Claude Lefort, de politicoloog van de lege troon. Opmerkelijk. Want wat zegt Lefort? De Franse liberale politieke filosoof Claude Lefort omschrijft ons huidige politieke stelsel met een troon die leeg is en leeg dient te blijven. De koning is onthoofd – onder de guillotine – en de troon is sindsdien bezet door de soevereine rede. Het was François Guizot, de liberale protestant en dienaar van koning Lodewijk Filips, die dit begrip tevoorschijn toverde. Op de troon zat niet meer een mens, maar een ‘soevereine rede’. Steeds meer tronen raakten leeg. En niet alleen tronen raakten leeg, ook altaren en katheders. Overal dook er een soevereine rede op. Of een ‘absolute geest’. Of een ‘redelijke godsdienst’. Nu kunnen we zeggen: alle zetels in Europa zijn leeg, behalve die van Petrus, in Rome. Deze enige troon roept ergernis op. Hoe merkwaardig het ook lijkt. Want waar lege tronen massa’s mensen over de kling joegen, onnodige oorlogen begonnen of voortzetten; en nog steeds: medische fouten maken met doden als gevolg, de andere kant opkijken wanneer er grotere belangen in het spel zijn, is er weliswaar iets aan de hand, maar in principe is er nooit wat aan de hand. Wat de staat – de troon die leeg is – ook deed, nooit raakt ze in diskrediet. Lege tronen hebben geen moraal, zijn dus nooit aansprakelijk voor hun (wan)daden. Woede richt zich in principe tot iets of iemand: tot gevulde tronen en altaren. Zoals die in Rome. Er is nog een ander kenmerk van de lege tronen, altaren en katheders waar Europa vol mee staat: naarmate ze meer onheil aanrichten wordt de roep om hun groter en sterker. De staat die dood en verderf zaait moet door de staat verlost worden. De lege katheders van wetenschap en cultuur die immoraliteit, atoombommen en vervuiling schenken moeten afgelost worden door andere lege katheders. Leegte moet met leegte worden afgelost. De plaatsen van herinnering – Les Lieux de Mémoires – van de Europese cultuur zijn leeg. Daardoor is de wereld leeg. De geschiedenis spreekt niet meer, culturen leven niet meer, tradities worden niet meer overgedragen, generaties stoppen met kinderen krijgen. Eén plek is er die niet leeg is: de troon, het altaar, het katheder in Rome: plaatsen waar de paus spreekt, offert, onderwijst en regeert. Het is hiervan dat een bezorgde Dieter Stein zegt: “Seine Autorität soll fallen.”
Het christendom gelooft dat de poorten van de hel deze rots – de Petrus – nooit zullen overweldigen. Daarvoor heeft ze goede redenen. De Kerk is als hoeder van de werkelijkheid verworteld in diepe lagen. Ten eerste is er de onverwoestbare natuur, ten tweede de ongeneeslijke religiositeit, ten derde de onuitwisbare geschiedenis. Met haar openbaring, haar wijsheid en filosofie bewaakt de Kerk de toegang tot de culturele reserves. Daar hebben verscheidene conservatieve denkers over gesproken. Pierre Manent meent dat de ‘moderne liberale samenleving is gebaseerd op premodern moreel kapitaal en op bepaalde eigenschappen van de menselijke natuur, zonder dat die moderne samenleving deze ook cultiveert en deze als haar eigen vooronderstelling in stand houdt.’ Wilhelm Röpke spreekt over de ‘zedelijke reserves’ van een economie die deze reserves ‘vooronderstelt en verbruikt’ en Dieter Claessens spreekt zelfs over de ‘conservatieve reserves’: tradities, waarden, normen, zeden, instituties, religieuze verhoudingen “die sich den archaisch-evolutionären Möglichkeiten angelagert haben”. Allen bedoelen hetzelfde: het leven is slechts mogelijk als de basis, die aan politiek, filosofie, vrijheid en ontwikkeling vooraf gaat, gezond is. De boodschap is duidelijk: zonder geschiedenis, natuur en religie – zonder traditie – is er geen cultuur mogelijk. Want geschiedenis, cultuur en religie zijn de drie vormen waarin deze ‘reserves’ zich uiten en vastleggen. Tezamen vormen ze de pijlers van de Traditie: het samenspel van natuur en genade. Wie Rome wil verpletteren, zal deze zaken in diskrediet moeten brengen. En dat is wat er vandaag aan de hand is en waarvan de voorbereidingen al eeuwen gaande zijn.
Mens en natuur
Na een lange geschiedenis van oprukkende leegte is de werkelijkheid een grabbelton. Voor moderne mensen is de wereld een ton waarin talloze vergruizelde stukjes liggen waaruit wij iets op kunnen rapen om daarna weer terug te werpen. Een kort resumé: Descartes maakte de twijfel – en niet het zeker weten – de botte basis van de rede, die daardoor los van de wereld kwam te staan. Copernicus’ ontdekking dat de aarde om de zon draaide en niet andersom ontnam de mens zijn plaats als kroon op de schepping, en ontnam daarmee de rede als plaats waarin de werkelijkheid samenkomt, benoemd en gekend wordt. Darwin kwam met een soortgelijke vaststelling, namelijk dat de mens niet boven het dierenrijk stond, maar er onderdeel van uitmaakte. Kant draaide net als Copernicus de verhoudingen om door vanuit de rede naar de werkelijkheid te gaan in plaats van andersom: de werkelijkheid werd als het ware opgeheven. Freud beweerde dat we worden geregeerd door gevoelens die we niet in de gaten en zeker niet in de hand hebben – waarmee zelfs de ‘omgekeerde rede’ van Immanuel Kant niets meer was dan een keurig deksel op een borrelende pot met smerigheden. Het resultaat van deze ontwikkeling is: wij zijn alleen. We zijn niet bedoeld. Er is geen doel. Er is geen orde. Niemand heeft iets met ons voor. We staan niet hoger of lager dan wie of wat dan ook. Laat staan dat er iets of Iemand in het midden zou staan. De band met de zedelijke, redelijke en culturele reserves zijn we daardoor kwijtgeraakt. We teren nog slechts op onze reserves in tot deze op zijn. En wanneer de moraal is uitgeput, de instituties niet meer aanspreken en gewoontes niet meer gepraktiseerd worden, vervangen we deze zaken eenvoudigweg door iets anders. Dan vervangen we de reserves, de tradities en rituelen door ‘hoop’ en ‘samenwerking’. Wanneer de eigen religie dood is, zoeken we de dialoog met andere religies. Wanneer de natuur verveelt, legitimeren we de tegennatuur. Kortom: wanneer troon en altaar leeg zijn, hebben we een Obama nodig.
Heeft de Katholieke Kerk een Obama nodig? In plaats van een paus die denkt en handelt als ‘Bush Jr.’? Volgens de theoloog Hans Küng wel. Deze vrijzinnige Zwitserse theoloog verwacht niets meer van de huidige paus: Benedictus XVI. Zijn ogen zijn daarom gericht op een nieuw pontificaat, dat net als in de Verenigde Staten “voortvarend de problemen aanpakt en gelovigen hoop biedt”. Küng gaat nog verder. Het is volgens hem “geen toeval dat de paus vorig jaar zijn 81ste verjaardag gevierd heeft in het Witte Huis.” De waslijst van beschuldigingen aan Benedictus is lang. Een kleine greep van Küng: “De paus rehabiliteert mensen die onveranderd stelling nemen tegen de door het Tweede Vaticaanse Concilie aanvaarde vrijheid van godsdienst, de dialoog met andere kerken, de verzoening met het Jodendom, de achting voor de islam en de andere wereldreligies, en de hervorming van de liturgie.” Terwijl de werkelijke Obama na enkele weken presidentschap al zwoegt om ook maar iets van zijn hooggestemde idealen te verwezenlijken, leeft de gesuspendeerde katholieke theoloog Hans Küng nog in de ‘eeuwige droom’ van hoop, change en een ‘nieuw tijdperk van verantwoordelijkheid’. Leuk gevonden, de vergelijking tussen Bush en Benedictus. De vraag is echter: klopt deze vergelijking ook? Laten we allereerst stellen: de vergelijking van Küng gaat uit van een eenvoudig wereldbeeld. Net zoals andere moderne beschouwingen kent Küng slechts good guys en bad guys. Een good guy is iemand die abortus, euthanasie, vrouwen- en homorechten erkent; een bad guy gooit altijd roet in het eten, ontkent genociden en gelooft in de traditie. Deze wijze van denken van een Küng is ironisch genoeg ook kenmerkend voor het denken van neoconservatieven. Ook dezen geloven werkelijk dat de wereld opdeelbaar is in een terrein van het goede en een terrein van het boze. Het boze, daar plak je een label op en blijf je uit de buurt. De vergelijking van Küng gaat mank. Mocht er een paus zijn die op Bush lijkt, dan is dit paus Johannes Paulus II en niet Benedictus XVI. De huidige paus gelooft niet in een Kerk vol correcte mensen. De wereld is zondig en de Kerk is een wrak. Als het goede er is, dan moet het naar boven gehaald worden. De vorige paus bezocht andere godsdiensten, meed leerstellige uitspraken, was vooral een apostel van de wereldvrede. De huidige paus maakt van de vorige de balans op. De reserves zijn er doorgejaagd, de kas is leeg en het geld is in foute oorlogen gaan zitten.
Paus Johannes Paulus is om veel goeds bekend. Midden in de afbraak van Kerk en Europa hanteerde hij duidelijke standaarden als het ging om morele kwesties. Er is echter is ook een Johannes Paulus II die zowel de bevrijdingstheologie als de traditionalisten van Lefebvre de voet dwars zat. En de vraag is achteraf hoe verstandig het was de bevrijdingstheologie op één hoop te gooien met de strijd tegen het communisme van het Oostblok. Want nu de balans kan worden opgemaakt, ziet men dat de aanhang van de bevrijdingstheologen weliswaar Kerk heeft verlaten, maar allesbehalve communistisch is geworden of zelfs is gebleven: men werd charismatisch. Men was nooit marxistisch; men had alleen een gerechtvaardigde vraag naar sociale gerechtigheid en een normaal leven. Het antwoord van de Kerk, met het neoconservatisme en het vrije marktdenken van Opus Dei, had geen oog voor de gerechtvaardigde vraag achter het handelen van deze mensen. Op eenzelfde wijze had Johannes Paulus geen oog voor dat wat de Traditionalisten werkelijk bewoog. Deze paus was blind voor de culturele ondergrond die institutionele veranderingen hetzij mogelijk maakt, hetzij onmogelijk maakt. Zoals Bush blind was voor de vraag of een westerse rechtsstaat wel mogelijk is in een land als Irak – een land zonder enige traditie of culturele voorwaarden – zo was de Kerk van Johannes Paulus II op eenzelfde wijze blind. Küng heeft dus ongelijk. Benedictus is het staatshoofd dat Amerika had moeten krijgen, in plaats van Bush en Obama. Een president paleoconservatief en traditioneel durfde te zijn, ondanks de rotte elementen die er aan de rechterkant, en tegelijkertijd oog had voor de gerechtvaardigde vraag van de verarmde zwarten, zonder er meteen een linkse colonne in te ontwaren. Kan deze paus luisteren naar de vragen van zowel traditionalisten als van de basis van de samenleving? Laten we hopen dat het luid protest van kardinalen en bisschoppen over de opheffing van excommunicaties geen blijvende hindernis voor de paus wordt. De weg terug gaat immers via Rome en als Rome valt, gaat de wereld ten onder aan leegte.
Posts tonen met het label culture war. Alle posts tonen
Posts tonen met het label culture war. Alle posts tonen
donderdag 26 februari 2009
zaterdag 17 mei 2008
HET VERDRIET VAN RECHTS
Afgelopen maanden vonden er in rechtse kringen twee opmerkelijke begrafenissen plaats. Die van het paleoconservatisme en die van het traditioneel conservatisme. Begin april verklaarde professor Paul Gottfried het paleoconservatisme voor dood in een essay op het paleoconservatieve Takimag.com. Niet lang daarna deed professor Claes Ryn hetzelfde met het traditioneel conservatisme in het toonaangevende blad Modern Age.
Twee begrafenissen in slechts enkele maanden tijd. Twee tegenstanders van Mei ’68 zijn niet meer en liggen onder de grond. Althans volgens haar volgelingen. Niet dat dit volgens Paul Gottfried en Claes Ryn het einde betekent van een conservatieve, rechtse beweging; hierover straks nog een enkel woord. Maar toch zit er iets definitiefs in hun aankondigingen. Het deed me denken aan een soortgelijke proclamatie van Peter Sloterdijk tijdens het zogenaamde Eugenetica-debat met onder meer Jürgen Habermas. Sloterdijk sprak toen de gedenkwaardige woorden:
"De Kritische Theorie is gestorven. Ze was al geruime tijd bedlegerig, de kribbige oude dame, nu is ze van ons heengegaan. We zullen samenkomen aan het graf van een tijdperk om de balans op te maken, maar ook om het einde van een hypocrisie te gedenken."
Tja, wat is dat nu, vraagt u zich misschien af? De Kritische Theorie hoorde toch bij de revolutie van Mei ’68? En die is nu dood verklaard? En ondertussen zijn haar belangrijkste tegenstanders ook overleden? Maar wat leeft er dan nog wel? Waarmee zitten wij dan opgezadeld? Nu de moeder van alle revoluties, deze laatstgeborene, is heengegaan, zal het gebrul van de tijger – die elke revolutie toch is – dan eindelijk verstommen?
Peter Sloterdijk ziet het goed: de tijger van Mei ’68 is dood. Want elke revolutie, elke tijger doodt zichzelf nadat ze de meeste van haar kinderen heeft opgegeten. Deze kinderen van de revolutie zijn vaak rechts, conservatief, dom en naïef. De overgebleven kinderen zullen huilen. En in hun gewetens zal de tijger blijven brullen. Ziehier de huidige toestand van rechts na Mei ‘68 in een notendop. Maar goed, de mokerslag van Mei ’68 is enorm geweest. Zo krachtig dat bijna alles eraan is overleden. Als laatste Revolutie heeft ze haar werk grondig gedaan. Rechts, traditioneel, conservatief Europa heeft zulke klappen opgelopen dat reanimatie geen zin meer heeft. Daar ligt hij, die zielige oude, rechtse Europeaan, naast die oude, tandeloze vrouw met de naam christendom. Vergeten en veracht.
De rechtse meneer is zwak geworden. Hij is te zwak om nog na te kunnen denken. Hij is verzwakt omdat hij dacht de tijger te kunnen berijden, maar werd zelf door dit beest aangevallen. En hij blijft zwak door het aanhoudende mitrailleurvuur van de moderniteit. De gehele toestand van rechts na de revolutie van Mei ’68 is te vervatten in deze drie geluiden: Het geluid van een brullende tijger, het geluid van een huilende krokodil en dat van aanhoudend mitrailleurgeweer.
Allereerst de huilende krokodil. Het verdriet van rechts is dat er niet zoiets te horen is als het geluid van ècht verdriet. Rechts doet alsof ze treurt, maar wie goed kijkt, ziet enkel krokodillentranen. Men verafschuwt de revolutie, maar stiekem adoreert men de vruchten ervan. Ook rechts is bevrijd van de bevoogding door kerk, traditie en familie. Ook rechts kan nu geloven, zeggen, schelden, denken en roepen wat men wil. De ballast van de geschiedenis, van kruistochten, inquisitie, vrouwenonderdrukking, geweld en scheppingsbijgeloof is afgeworpen. Toch knaagt het ons aan. Rechts zonder traditie is immers niks? En elke keer als we voorzichtig opkomen voor het gezin, voor de heteroseksuele normaliteit – steeds weer brult de tijger van de revolutie ons toe in elk debat, in elke aantijging in een De Morgen of in een De Standaard. En bovenal: ze brult in onze gewetens. De kinderen van Mei ’68 hoeven zich nooit te verdedigen. Ze hoeven dat ook niet, want ze hebben gewonnen. En ze kunnen dat ook niet, want de tijger is dood. De revolutie heeft zich vereenzelvigd met het gewone leven en heeft daardoor alles wat rechts is belachelijk gemaakt.
Rechts is dus stiekem blij – blij over de verworvenheden van de revolutie – èn stiekem bang – bang voor de wraak van haar verleden. Bovendien schaamt rechts zich voortdurend. En daar heeft ze ook reden toe. Want hoe vaak heeft rechts niet geprobeerd de tijger te berijden? Toen de Amerikaans-Nederlandse historicus James Kennedy de Mei ’68 revolte in Nederland onderzocht, in zijn proefschrift Nieuw Babylon in aanbouw, viel hem vooral dit op: in tegenstelling tot wat de mythe van de historici ons leerde, werd de culturele revolutie van de jaren ’60 in Nederland niet in gang gezet door studenten, krakers en hippies, maar door het conservatieve establishment zelf. Regenten en bisschoppen dachten de tijger te berijden door het initiatief over te nemen. En dit is historisch gezien niets nieuws. De tijger profiteert altijd van de kracht van de stommiteiten van rechts. Liberalen, socialisten, communisten, nationaal-socialisten, neomarxisten – allen hebben ze geprofiteerd van de kracht èn van de stupiditeit van rechts. En daarvoor schamen we ons nog steeds. De tijger is dood, maar in onze slaap, in onze gewetens brult ze nog steeds.
We zeiden het al: het verdriet van rechts is dat er geen werkelijk verdriet is. En daarin lijkt ze op de wereld van de revolutie waarin immers ook geen verdriet wordt gekend. De revolutie kent geen verdriet, enkel frustratie. Geen blijdschap, maar cynisme. Ze heeft de vrolijkheid verruilt voor enthousiasme. Nederigheid voor mondigheid; rechtvaardigheidsgevoel voor ressentiment; roepingsbesef voor fanatisme. Het kenmerk van de revolutie is haar tweedimensionale geestesgesteldheid van oppervlakkige emoties met daaronder een constante, smeulende woede. Neem bijvoorbeeld de persoon van Hugo Claus, schrijver van “Het verdriet van België”. Dit grootste stuk verdriet van België kenmerkte zich door veel dingen: vuilbekkerij, spot, blasfemie, pornografie, ressentiment en woede. Alleen niet door verdriet. Wel door weerzin. En deze weerzin keerde zich uiteindelijk tegen zijn eigen lichaam. Want de moderniteit vreet altijd zichzelf op. Claus kende geen verdriet. En hij kon daarom niet barmhartig zijn naar zijn opvoeding en naar het verleden toe. Enkel en alleen was er ook bij hem de smeulende woede die eindigde in smerige taal en die uiteindelijk bij hem de hand aan zichzelf deed slaan.
Hugo Claus was een duidelijk exemplaar van de tweedimensionale mens die er sinds Mei ’68 is opgestaan: een oppervlakte van frustratie die enkel en alleen diepte krijgt door de duistere diepten van vuiligheid en haat af te tasten en dit op te tuigen met een hoop overbodige informatie. Het resultaat: de moderne roman. Of de moderne column. Of iets dergelijks. De generatie van Hugo Claus heeft ons doen willen geloven dat de strijd van ’68 de strijd was tegen het fascisme. Hoe lang zullen we dit nog geloven? Volgens Götz Aly, die als student een rol speelde in het Duitse Mei ’68, moeten we dit beeld bijstellen. Volgens hem week de vernietigingdrang van de Mei ’68 generatie niet af van die van de nazi’s enkele decennia eerder. In zijn boek, Unser Kampf 1968, merkt deze veteraan van “Mei ‘68” op dat er meer overeenkomsten waren tussen de neomarxisten van Mei ’68 en hun nationaal-socialistische ouders en grootouders dan men denkt. Hij noemt een aantal zaken waaronder het gemeenschappelijke streven naar tabula rasa. Een streven dat zich niets aantrekt van historie, traditie, natuur en religie. Integendeel, al deze genoemde zaken werden juist verdacht gemaakt en in een kwaad daglicht gesteld omdat deze zaken ontwikkeling en vooruitgang van inzicht in de weg zouden staan. Behalve dat Götz Aly de mythe ontzenuwt dat de naoorlogse generatie Duitsers de oorlog verzweeg, keert hij het om: juist de neomarxistische studentengeneratie verdrong de oorlog en legde daarentegen eenzelfde pathos aan de dag als de nazi’s deden: dwepen met nieuwe waarden om de oude te vernietigen. En ik voeg daar aan toe: om uiteindelijk ook de nieuwe waarden los te laten.
Mei ’68 heeft politiek, recht en cultuur losgeweekt van de fundamenten zonder daar andere waarden voor in de plaats te bieden. Men heeft oude waarden, zoals tolerantie, vrijheid en vertrouwen, ontdaan van de basis – ontdaan van de oorspronkelijke betekenis en inhoud. Waar voorheen deze waarden een positieve betekenis hadden, en slechts konden worden verstaan in de bedding van een Europese, christelijke cultuur, hebben de revolutionairen van Mei ’68 deze begrippen veranderd van waarden in anomalieën – onmogelijkheden. Eén zo´n anomalie van de moderniteit is die van het moderne vertrouwen.
De moderne maatschappij eist steeds meer grenzeloos vertrouwen van de burger in de systemen terwijl het natuurlijke fundament voor dit vertrouwen afneemt. De moderniteit vraagt immers steeds meer vertrouwen van de burger in de grote onpersoonlijke machten en processen? Zonder vertrouwen klopt ons systeem niet meer, ik verwijs hiervoor naar het werk van Niklas Luhmann. Maar het ongefundeerde vertrouwen is problematisch aan het worden.
De Nederlandse minister van justitie Hirsch Ballin heeft het geweten. In de nasleep van de discussie over de film “Fitna” van Geert Wilders toverde hij, zoals u misschien nog kan herinneren, opeens een notitie tevoorschijn waaruit zou moeten blijken dat Wilders van tevoren het kabinet had medegedeeld dat hij in zijn film ook pagina’s uit de Koran zou scheuren. Wilders was ziedend en zei dat hij zoiets nooit had gezegd. Volgens hem loog het kabinet. En een groot deel van de bevolking wist achteraf niet meer wie de waarheid had gesproken. De vele oproepen tot vertrouwen in politiek en bestuur en de afgedwongen overgave aan de machten van politiek en justitie blijken in onze tijd opeens geen basis meer te bezitten – ze zweven als het ware. Nog nooit is het vertrouwen van de Nederlandse burger in de politiek zo laag geweest. Mei ’68 heeft met haar vernietigende kritiek de basis van gezond vertrouwen vernietigd. Haar kritiek heef het volk structureel wantrouwend gemaakt. En dit wantrouwen keert zich nu tegen het postrevolutionaire establishment.
De tijger van Mei ’68 is gestorven. Haar erfenis bestaat uit twee dingen. Ten eerste het gebrul in het collectieve geweten van onze cultuur – ik heb dit reeds kort aangestipt. Ten tweede is er haar nalatenschap in de vorm van een machine: een machinegeweer. Het geluid van de moderniteit is een constant mitrailleurvuur. De generatie van Mei ’68 heeft een mitrailleur gebouwd die als een machine alles wat boven het maaiveld uitkomt, neer maait. Met een stelsel van politieke correctheid, gelijkheidsdenken en antidiscriminatiewetgeving heeft ze een mitrailleur ontwikkeld die constant haar schoten afvuurt op de samenleving. Door haar ressentiment van een politiektechnisch instrumentarium te voorzien, heeft Mei ’68 de tijger vervangen door een mitrailleur om zo de geschiedenis af te sluiten en op te heffen. Politiek gezien bestaat het mitrailleurvuur uit de constante druk van gelijkheidsdenken, antidiscriminatiebepalingen, politiekcorrect denken op alle niveaus van ons bestaan. Technisch gezien bestaat het mitrailleurvuur uit bijvoorbeeld een medium als Internet dat al onze stappen onuitwisbaar maakt, en elke levensloop transparant kan maken.
Ik maak nu een omslag, en wel als volgt: Ik geloof steevast dat de machine van Mei ’68 ooit uit elkaar zal knallen. Links ondergraaft zichzelf namelijk voortdurend. Ze creëert een abstracte samenleving die slechts gedijt op grenzeloos vertrouwen, maar ondertussen ondergraaft ze zelf alle voorwaarden voor dat vertrouwen. En links roept voortdurend om de noodzaak van nieuwe gemeenschapsvormen, maar ondertussen ondergraaft ze elke voorwaarde voor elke vorm van gemeenschap. De vraag is dus niet òf de linkse machine zal ontploffen, de vraag is wanneer en of wij dat nog mee zullen maken. Want wij moeten natuurlijk wel overleven.
Met andere woorden: zijn wij in staat om het gebrul van de tijger in onze gewetens te doen verstommen, om onze verlamming te doorbreken, het krokodillengehuil te vervangen door echt verdriet en onze agenda niet meer te laten bepalen door het mitrailleurvuur van media en politiek? Zijn wij nog in staat om tegenover een linkse cultuur van ressentiment, ondankbaarheid en woede een tegencultuur te poneren van dankbaarheid, eer en verdriet? We zullen wel moeten, en de vraag is dan ook alleen: hoe?
Om te overleven en een begin te maken met het herstel zullen we ons moeten onttrekken aan de revolutie die nog steeds het straatbeeld domineert. De agressieve moderniteit met haar mitrailleurvuur brengt ons alleen maar op slechte ideeën. Ze put ons uit door onze hoop te vestigen op pamfletten, activisme en politisering. Ze daagt ons voortdurend uit om ons bloot te geven en ons via Internet ongeschikt te maken voor elke gang door de instituties. Rechts heeft een schreeuwend gebrek aan luwte. Hoe komen we aan deze luwte die ons denken weer op orde kan brengen?
Daarvoor keer ik terug naar het begin van mijn verhaal. Naar de begrafenis van het paleoconservatisme en dat van het traditioneel conservatisme door Claes Ryn en Paul Gottfried. Rechts is volgens hen dood omdat ze zich heeft laten verleiden door pragmatisme, doordat ze teveel is opgegaan in de waan van politiek en actualiteit, en door tal van andere redenen. Èn doordat ze lui is en het denken aan links overlaat en bovendien verstoken is van enige vorm van verbeeldingskracht waardoor onze kinderen alleen nog maar romans lezen van verbitterde lieden als Hugo Claus en consorten. De Kritische Theorie van links is dan wel dood en begraven, maar ze heeft haar uitwerking niet gemist. En de cultuur is dan wel een lachertje geworden, maar we leven er ondertussen wel middenin. En de nieuwe generaties weten niet beter dan dat alles om hen heen normaal is en nooit anders is geweest en ook niet anders kan.
Professor Ryn wijst op de noodzaak van theorievorming en verbeeldingskracht. Rechts moet, volgens Ryn, haar huiver voor theorievorming overboord gooien. En we moeten nadenken hoe het komt dat de culturele inbreng van rechts in onze tijd nihil is. Waarom reageren we alleen nog - zijn we reactionair geworden - maar zijn we niet in staat om mensen te veranderen en ze ongeschikt te maken voor de revolutie?
Want dat is mijn persoonlijke ervaring: vaak is het niet nodig om goede mensen vol te stoppen met de juiste ideologische bagage. Het is vaak genoeg om ze ongeschikt te maken voor de revolutie. Goede boeken, goede ideeën, de juiste vragen en mensen om hen heen doorbreekt de banden van de revolutie. Maar om - ook zo - mensen te bekeren, is het nodig om beslag te leggen op deze mensen.
En rechts bekeert geen mensen omdat ze het vermogen mist beslag te leggen op mensen. En om beslag te kunnen leggen op de moderne mens voeg ik nog een derde element bij de twee die professor Ryn reeds noemde, namelijk “gemeenschapsvorming”. Het intellectuele, het artistieke en het sociaal-emotionele leggen alle beslag op de mens. Maar het gaat om het integrale geheel waarbij de “gemeenschap” zowel onderdeel is als kader van het geheel. De glasheldere theorie, het vertrouwenwekkende van de gemeenschap en het intrigerende van de roman, leggen beslag, laten een indruk achter, smeden banden voor het leven.
Die gemeenschapsvorm is cruciaal. Want hoe doe je anders aan theorievorming als je geen academie hebt? Hoe doorbreek je een sfeer van provincialisme en activisme waarbij iedereen z’n eigen straatje veegt, maar waarbij geen enkel straatje nog naar Rome voert? En er dus geen culturele en ideologische synthese meer mogelijk schijnt? Dat kan door een structuur op te zetten van virtuele koffiehuizen en virtuele discoursen die uitgroeien tot een netwerk van kleinschalige initiatieven. Want zowel het kunstwerk als de theorie hebben eenzelfde geboortegrond: een sterke cultuur van intellectuele vriendschap. Daar ontstaan de ideeën die in de vorm van romans en van theorieën vorm kunnen krijgen. Met als tussenstap een essayistisch klimaat.
Rechts zal zich moeten onderscheiden in een oefening die zowel het gewone leven omsluit als de kunsten. Om de brullende tijger in ons geweten het zwijgen op te leggen zullen we eindelijk eens schoon schip moeten maken met de ballast van ons verleden. En alleen een culturele en ideologische synthese verhindert een koelbloedige afrekening met dat verleden. Een cultuur van dankbaarheid en van echte emoties zal het tegen de cultuur van ressentiment moeten opnemen. En alleen door de politiek naar het tweede plan verwijzen, zullen we het geluid van het mitrailleurvuur stoppen. Let wel: het geluid, maar niet het vuur zelf. Maar meer is niet mogelijk en we zullen die luwte nodig hebben om rechts weer op orde te krijgen. Veertig jaar Mei ’68 vraagt dus om concrete stappen van ons.
Opmerking
Bovenstaand artikel is oorspronkelijk uitgesproken als lezing op een symposium over "Mei ‘68" te Brussel op 17 mei 2008 georganiseerd door het Vlaams Belang.
Twee begrafenissen in slechts enkele maanden tijd. Twee tegenstanders van Mei ’68 zijn niet meer en liggen onder de grond. Althans volgens haar volgelingen. Niet dat dit volgens Paul Gottfried en Claes Ryn het einde betekent van een conservatieve, rechtse beweging; hierover straks nog een enkel woord. Maar toch zit er iets definitiefs in hun aankondigingen. Het deed me denken aan een soortgelijke proclamatie van Peter Sloterdijk tijdens het zogenaamde Eugenetica-debat met onder meer Jürgen Habermas. Sloterdijk sprak toen de gedenkwaardige woorden:
"De Kritische Theorie is gestorven. Ze was al geruime tijd bedlegerig, de kribbige oude dame, nu is ze van ons heengegaan. We zullen samenkomen aan het graf van een tijdperk om de balans op te maken, maar ook om het einde van een hypocrisie te gedenken."
Tja, wat is dat nu, vraagt u zich misschien af? De Kritische Theorie hoorde toch bij de revolutie van Mei ’68? En die is nu dood verklaard? En ondertussen zijn haar belangrijkste tegenstanders ook overleden? Maar wat leeft er dan nog wel? Waarmee zitten wij dan opgezadeld? Nu de moeder van alle revoluties, deze laatstgeborene, is heengegaan, zal het gebrul van de tijger – die elke revolutie toch is – dan eindelijk verstommen?
Peter Sloterdijk ziet het goed: de tijger van Mei ’68 is dood. Want elke revolutie, elke tijger doodt zichzelf nadat ze de meeste van haar kinderen heeft opgegeten. Deze kinderen van de revolutie zijn vaak rechts, conservatief, dom en naïef. De overgebleven kinderen zullen huilen. En in hun gewetens zal de tijger blijven brullen. Ziehier de huidige toestand van rechts na Mei ‘68 in een notendop. Maar goed, de mokerslag van Mei ’68 is enorm geweest. Zo krachtig dat bijna alles eraan is overleden. Als laatste Revolutie heeft ze haar werk grondig gedaan. Rechts, traditioneel, conservatief Europa heeft zulke klappen opgelopen dat reanimatie geen zin meer heeft. Daar ligt hij, die zielige oude, rechtse Europeaan, naast die oude, tandeloze vrouw met de naam christendom. Vergeten en veracht.
De rechtse meneer is zwak geworden. Hij is te zwak om nog na te kunnen denken. Hij is verzwakt omdat hij dacht de tijger te kunnen berijden, maar werd zelf door dit beest aangevallen. En hij blijft zwak door het aanhoudende mitrailleurvuur van de moderniteit. De gehele toestand van rechts na de revolutie van Mei ’68 is te vervatten in deze drie geluiden: Het geluid van een brullende tijger, het geluid van een huilende krokodil en dat van aanhoudend mitrailleurgeweer.
Allereerst de huilende krokodil. Het verdriet van rechts is dat er niet zoiets te horen is als het geluid van ècht verdriet. Rechts doet alsof ze treurt, maar wie goed kijkt, ziet enkel krokodillentranen. Men verafschuwt de revolutie, maar stiekem adoreert men de vruchten ervan. Ook rechts is bevrijd van de bevoogding door kerk, traditie en familie. Ook rechts kan nu geloven, zeggen, schelden, denken en roepen wat men wil. De ballast van de geschiedenis, van kruistochten, inquisitie, vrouwenonderdrukking, geweld en scheppingsbijgeloof is afgeworpen. Toch knaagt het ons aan. Rechts zonder traditie is immers niks? En elke keer als we voorzichtig opkomen voor het gezin, voor de heteroseksuele normaliteit – steeds weer brult de tijger van de revolutie ons toe in elk debat, in elke aantijging in een De Morgen of in een De Standaard. En bovenal: ze brult in onze gewetens. De kinderen van Mei ’68 hoeven zich nooit te verdedigen. Ze hoeven dat ook niet, want ze hebben gewonnen. En ze kunnen dat ook niet, want de tijger is dood. De revolutie heeft zich vereenzelvigd met het gewone leven en heeft daardoor alles wat rechts is belachelijk gemaakt.
Rechts is dus stiekem blij – blij over de verworvenheden van de revolutie – èn stiekem bang – bang voor de wraak van haar verleden. Bovendien schaamt rechts zich voortdurend. En daar heeft ze ook reden toe. Want hoe vaak heeft rechts niet geprobeerd de tijger te berijden? Toen de Amerikaans-Nederlandse historicus James Kennedy de Mei ’68 revolte in Nederland onderzocht, in zijn proefschrift Nieuw Babylon in aanbouw, viel hem vooral dit op: in tegenstelling tot wat de mythe van de historici ons leerde, werd de culturele revolutie van de jaren ’60 in Nederland niet in gang gezet door studenten, krakers en hippies, maar door het conservatieve establishment zelf. Regenten en bisschoppen dachten de tijger te berijden door het initiatief over te nemen. En dit is historisch gezien niets nieuws. De tijger profiteert altijd van de kracht van de stommiteiten van rechts. Liberalen, socialisten, communisten, nationaal-socialisten, neomarxisten – allen hebben ze geprofiteerd van de kracht èn van de stupiditeit van rechts. En daarvoor schamen we ons nog steeds. De tijger is dood, maar in onze slaap, in onze gewetens brult ze nog steeds.
We zeiden het al: het verdriet van rechts is dat er geen werkelijk verdriet is. En daarin lijkt ze op de wereld van de revolutie waarin immers ook geen verdriet wordt gekend. De revolutie kent geen verdriet, enkel frustratie. Geen blijdschap, maar cynisme. Ze heeft de vrolijkheid verruilt voor enthousiasme. Nederigheid voor mondigheid; rechtvaardigheidsgevoel voor ressentiment; roepingsbesef voor fanatisme. Het kenmerk van de revolutie is haar tweedimensionale geestesgesteldheid van oppervlakkige emoties met daaronder een constante, smeulende woede. Neem bijvoorbeeld de persoon van Hugo Claus, schrijver van “Het verdriet van België”. Dit grootste stuk verdriet van België kenmerkte zich door veel dingen: vuilbekkerij, spot, blasfemie, pornografie, ressentiment en woede. Alleen niet door verdriet. Wel door weerzin. En deze weerzin keerde zich uiteindelijk tegen zijn eigen lichaam. Want de moderniteit vreet altijd zichzelf op. Claus kende geen verdriet. En hij kon daarom niet barmhartig zijn naar zijn opvoeding en naar het verleden toe. Enkel en alleen was er ook bij hem de smeulende woede die eindigde in smerige taal en die uiteindelijk bij hem de hand aan zichzelf deed slaan.
Hugo Claus was een duidelijk exemplaar van de tweedimensionale mens die er sinds Mei ’68 is opgestaan: een oppervlakte van frustratie die enkel en alleen diepte krijgt door de duistere diepten van vuiligheid en haat af te tasten en dit op te tuigen met een hoop overbodige informatie. Het resultaat: de moderne roman. Of de moderne column. Of iets dergelijks. De generatie van Hugo Claus heeft ons doen willen geloven dat de strijd van ’68 de strijd was tegen het fascisme. Hoe lang zullen we dit nog geloven? Volgens Götz Aly, die als student een rol speelde in het Duitse Mei ’68, moeten we dit beeld bijstellen. Volgens hem week de vernietigingdrang van de Mei ’68 generatie niet af van die van de nazi’s enkele decennia eerder. In zijn boek, Unser Kampf 1968, merkt deze veteraan van “Mei ‘68” op dat er meer overeenkomsten waren tussen de neomarxisten van Mei ’68 en hun nationaal-socialistische ouders en grootouders dan men denkt. Hij noemt een aantal zaken waaronder het gemeenschappelijke streven naar tabula rasa. Een streven dat zich niets aantrekt van historie, traditie, natuur en religie. Integendeel, al deze genoemde zaken werden juist verdacht gemaakt en in een kwaad daglicht gesteld omdat deze zaken ontwikkeling en vooruitgang van inzicht in de weg zouden staan. Behalve dat Götz Aly de mythe ontzenuwt dat de naoorlogse generatie Duitsers de oorlog verzweeg, keert hij het om: juist de neomarxistische studentengeneratie verdrong de oorlog en legde daarentegen eenzelfde pathos aan de dag als de nazi’s deden: dwepen met nieuwe waarden om de oude te vernietigen. En ik voeg daar aan toe: om uiteindelijk ook de nieuwe waarden los te laten.
Mei ’68 heeft politiek, recht en cultuur losgeweekt van de fundamenten zonder daar andere waarden voor in de plaats te bieden. Men heeft oude waarden, zoals tolerantie, vrijheid en vertrouwen, ontdaan van de basis – ontdaan van de oorspronkelijke betekenis en inhoud. Waar voorheen deze waarden een positieve betekenis hadden, en slechts konden worden verstaan in de bedding van een Europese, christelijke cultuur, hebben de revolutionairen van Mei ’68 deze begrippen veranderd van waarden in anomalieën – onmogelijkheden. Eén zo´n anomalie van de moderniteit is die van het moderne vertrouwen.
De moderne maatschappij eist steeds meer grenzeloos vertrouwen van de burger in de systemen terwijl het natuurlijke fundament voor dit vertrouwen afneemt. De moderniteit vraagt immers steeds meer vertrouwen van de burger in de grote onpersoonlijke machten en processen? Zonder vertrouwen klopt ons systeem niet meer, ik verwijs hiervoor naar het werk van Niklas Luhmann. Maar het ongefundeerde vertrouwen is problematisch aan het worden.
De Nederlandse minister van justitie Hirsch Ballin heeft het geweten. In de nasleep van de discussie over de film “Fitna” van Geert Wilders toverde hij, zoals u misschien nog kan herinneren, opeens een notitie tevoorschijn waaruit zou moeten blijken dat Wilders van tevoren het kabinet had medegedeeld dat hij in zijn film ook pagina’s uit de Koran zou scheuren. Wilders was ziedend en zei dat hij zoiets nooit had gezegd. Volgens hem loog het kabinet. En een groot deel van de bevolking wist achteraf niet meer wie de waarheid had gesproken. De vele oproepen tot vertrouwen in politiek en bestuur en de afgedwongen overgave aan de machten van politiek en justitie blijken in onze tijd opeens geen basis meer te bezitten – ze zweven als het ware. Nog nooit is het vertrouwen van de Nederlandse burger in de politiek zo laag geweest. Mei ’68 heeft met haar vernietigende kritiek de basis van gezond vertrouwen vernietigd. Haar kritiek heef het volk structureel wantrouwend gemaakt. En dit wantrouwen keert zich nu tegen het postrevolutionaire establishment.
De tijger van Mei ’68 is gestorven. Haar erfenis bestaat uit twee dingen. Ten eerste het gebrul in het collectieve geweten van onze cultuur – ik heb dit reeds kort aangestipt. Ten tweede is er haar nalatenschap in de vorm van een machine: een machinegeweer. Het geluid van de moderniteit is een constant mitrailleurvuur. De generatie van Mei ’68 heeft een mitrailleur gebouwd die als een machine alles wat boven het maaiveld uitkomt, neer maait. Met een stelsel van politieke correctheid, gelijkheidsdenken en antidiscriminatiewetgeving heeft ze een mitrailleur ontwikkeld die constant haar schoten afvuurt op de samenleving. Door haar ressentiment van een politiektechnisch instrumentarium te voorzien, heeft Mei ’68 de tijger vervangen door een mitrailleur om zo de geschiedenis af te sluiten en op te heffen. Politiek gezien bestaat het mitrailleurvuur uit de constante druk van gelijkheidsdenken, antidiscriminatiebepalingen, politiekcorrect denken op alle niveaus van ons bestaan. Technisch gezien bestaat het mitrailleurvuur uit bijvoorbeeld een medium als Internet dat al onze stappen onuitwisbaar maakt, en elke levensloop transparant kan maken.
Ik maak nu een omslag, en wel als volgt: Ik geloof steevast dat de machine van Mei ’68 ooit uit elkaar zal knallen. Links ondergraaft zichzelf namelijk voortdurend. Ze creëert een abstracte samenleving die slechts gedijt op grenzeloos vertrouwen, maar ondertussen ondergraaft ze zelf alle voorwaarden voor dat vertrouwen. En links roept voortdurend om de noodzaak van nieuwe gemeenschapsvormen, maar ondertussen ondergraaft ze elke voorwaarde voor elke vorm van gemeenschap. De vraag is dus niet òf de linkse machine zal ontploffen, de vraag is wanneer en of wij dat nog mee zullen maken. Want wij moeten natuurlijk wel overleven.
Met andere woorden: zijn wij in staat om het gebrul van de tijger in onze gewetens te doen verstommen, om onze verlamming te doorbreken, het krokodillengehuil te vervangen door echt verdriet en onze agenda niet meer te laten bepalen door het mitrailleurvuur van media en politiek? Zijn wij nog in staat om tegenover een linkse cultuur van ressentiment, ondankbaarheid en woede een tegencultuur te poneren van dankbaarheid, eer en verdriet? We zullen wel moeten, en de vraag is dan ook alleen: hoe?
Om te overleven en een begin te maken met het herstel zullen we ons moeten onttrekken aan de revolutie die nog steeds het straatbeeld domineert. De agressieve moderniteit met haar mitrailleurvuur brengt ons alleen maar op slechte ideeën. Ze put ons uit door onze hoop te vestigen op pamfletten, activisme en politisering. Ze daagt ons voortdurend uit om ons bloot te geven en ons via Internet ongeschikt te maken voor elke gang door de instituties. Rechts heeft een schreeuwend gebrek aan luwte. Hoe komen we aan deze luwte die ons denken weer op orde kan brengen?
Daarvoor keer ik terug naar het begin van mijn verhaal. Naar de begrafenis van het paleoconservatisme en dat van het traditioneel conservatisme door Claes Ryn en Paul Gottfried. Rechts is volgens hen dood omdat ze zich heeft laten verleiden door pragmatisme, doordat ze teveel is opgegaan in de waan van politiek en actualiteit, en door tal van andere redenen. Èn doordat ze lui is en het denken aan links overlaat en bovendien verstoken is van enige vorm van verbeeldingskracht waardoor onze kinderen alleen nog maar romans lezen van verbitterde lieden als Hugo Claus en consorten. De Kritische Theorie van links is dan wel dood en begraven, maar ze heeft haar uitwerking niet gemist. En de cultuur is dan wel een lachertje geworden, maar we leven er ondertussen wel middenin. En de nieuwe generaties weten niet beter dan dat alles om hen heen normaal is en nooit anders is geweest en ook niet anders kan.
Professor Ryn wijst op de noodzaak van theorievorming en verbeeldingskracht. Rechts moet, volgens Ryn, haar huiver voor theorievorming overboord gooien. En we moeten nadenken hoe het komt dat de culturele inbreng van rechts in onze tijd nihil is. Waarom reageren we alleen nog - zijn we reactionair geworden - maar zijn we niet in staat om mensen te veranderen en ze ongeschikt te maken voor de revolutie?
Want dat is mijn persoonlijke ervaring: vaak is het niet nodig om goede mensen vol te stoppen met de juiste ideologische bagage. Het is vaak genoeg om ze ongeschikt te maken voor de revolutie. Goede boeken, goede ideeën, de juiste vragen en mensen om hen heen doorbreekt de banden van de revolutie. Maar om - ook zo - mensen te bekeren, is het nodig om beslag te leggen op deze mensen.
En rechts bekeert geen mensen omdat ze het vermogen mist beslag te leggen op mensen. En om beslag te kunnen leggen op de moderne mens voeg ik nog een derde element bij de twee die professor Ryn reeds noemde, namelijk “gemeenschapsvorming”. Het intellectuele, het artistieke en het sociaal-emotionele leggen alle beslag op de mens. Maar het gaat om het integrale geheel waarbij de “gemeenschap” zowel onderdeel is als kader van het geheel. De glasheldere theorie, het vertrouwenwekkende van de gemeenschap en het intrigerende van de roman, leggen beslag, laten een indruk achter, smeden banden voor het leven.
Die gemeenschapsvorm is cruciaal. Want hoe doe je anders aan theorievorming als je geen academie hebt? Hoe doorbreek je een sfeer van provincialisme en activisme waarbij iedereen z’n eigen straatje veegt, maar waarbij geen enkel straatje nog naar Rome voert? En er dus geen culturele en ideologische synthese meer mogelijk schijnt? Dat kan door een structuur op te zetten van virtuele koffiehuizen en virtuele discoursen die uitgroeien tot een netwerk van kleinschalige initiatieven. Want zowel het kunstwerk als de theorie hebben eenzelfde geboortegrond: een sterke cultuur van intellectuele vriendschap. Daar ontstaan de ideeën die in de vorm van romans en van theorieën vorm kunnen krijgen. Met als tussenstap een essayistisch klimaat.
Rechts zal zich moeten onderscheiden in een oefening die zowel het gewone leven omsluit als de kunsten. Om de brullende tijger in ons geweten het zwijgen op te leggen zullen we eindelijk eens schoon schip moeten maken met de ballast van ons verleden. En alleen een culturele en ideologische synthese verhindert een koelbloedige afrekening met dat verleden. Een cultuur van dankbaarheid en van echte emoties zal het tegen de cultuur van ressentiment moeten opnemen. En alleen door de politiek naar het tweede plan verwijzen, zullen we het geluid van het mitrailleurvuur stoppen. Let wel: het geluid, maar niet het vuur zelf. Maar meer is niet mogelijk en we zullen die luwte nodig hebben om rechts weer op orde te krijgen. Veertig jaar Mei ’68 vraagt dus om concrete stappen van ons.
Opmerking
Bovenstaand artikel is oorspronkelijk uitgesproken als lezing op een symposium over "Mei ‘68" te Brussel op 17 mei 2008 georganiseerd door het Vlaams Belang.
Lees verder...
woensdag 2 januari 2008
DE POLITIEREALITEIT RUKT OP
Nederland wordt steeds meer een politiestaat. Dat is althans de uitkomst van een onderzoek door het Britse organisatie Privacy International. Niet dat iemand daar van opschrikt, maar toch. Het zal je maar gezegd worden. Wie het 'onderzoek' beter bekijkt, valt een aantal dingen op. Het onderzoek gaat alleen over landen waarover genoeg gegevens bestaan: het westen, de grote landen als China en India en nog een paar willekeurige landen. Verder valt op dat het in bijna alle landen triest is gesteld met de burgerlijke privacy en vrijheden. Overal wordt steeds kwistiger gesurveilleerd op allerlei manieren. Steeds meer wordt geregistreerd; steeds vaker worden wetten aangepast om meer mogelijkheden te krijgen de burgers in de gaten te houden. Men had ook concluderen: de wereld wordt steeds meer een politiewereld. Een aantal oorzaken liggen voor de hand. Grenzen vallen weg. Globalisering neemt toe. Terroristen loeren overal. Maar er valt meer over te zeggen.
Big Brother...
Maar laten we ons voor het gemak beperken tot ons eigen landje. Ook hier krijgt de politiestaat steeds duidelijker contouren. Na de discussie rond het electronisch kind-volg-dossier zijn er weer tal van maatregelen en geluiden die erop wijzen dat de gang naar de politiestaat zich in rap tempo voltrekt. Met de OV-chipkaart blijkt de NS straks alle reisgegevens van de Nederlandse burgers onder handbereik te hebben - om zo onder handbereik van de overheid te komen liggen. De voorstellen rond het rekeningrijden laten zien dat straks alle mobiliteitsbewegingen van auto, vrachtauto, motorfiets worden geregistreerd en opgeslagen door de overheid.
Naast het bewaren van telefoongegevens, Email- en Internetgegevens, naast de opvraagbare gegevens rond het boeken van vakanties, het kopen en lenen van boeken. Naast de - voor het oog onzichtbare - codes die elke kopie, print en scan bevat - gekoppeld aan de registratie van nagenoeg alle copieer-, fax- en printapparatuur. Naast de mogelijkheden van de overheid om alle niet-verdachte personen gedwongen DNA-materiaal af te nemen. Enz.
Tel daar de ideeën bij op rond het elektronisch betalingsverkeer dat contanten moet gaan vervangen (waardoor straks ALLE betalingen worden geregistreerd door de overheid), de ideetjes rond in het lichaam geïmplanteerde chips en signalen die GSM's (straks) afgeven. De lijst wordt langer en langer.
...No Bother
Het volk zal dit alles een rotzorg wezen. Met een religieuze ijver onderwerpt men zich aan de machten die ons veiligheid, vermaak en welvaart bieden. De bewakingscamera's rukken op, die steeds vaker niet alleen kunnen zien, maar ook kunnen toespreken en afluisteren (met name in Groot-Brittannië is dit reeds het geval). Geen haan die ernaar kraait.
Job Cohen die onlangs in De Pers pleitte voor het verruimen van wettelijke mogelijkheden om de privacy van burgers terzijde te stellen om zo nog beter criminaliteit te kunnen aanpakken. Zo ijvert hij voor "virtuele grachtengordels" om zo criminelen buiten de stad te kunnen houden en om zo te weten wie zich in Amsterdam bevinden. Dit gaat verder dan de ook door hem bepleitte body scan. Om een sluitend systeem te hebben zal elke burger te registreren moeten zijn, op zodanige wijze dat een individu zich daar niet aan kan onttrekken. Laat de lezer maar raden welke kant dit op gaat. Geen hond die erom blaft.
Ondertussen is alles verboden wat maar enigszins gevaarlijk kan zijn. Of wordt verboden, zoals blijkt uit de ideeën van Hirsch Ballin om ook stiletto's te verbieden. Er zal wel wat voor te zeggen zijn, maar het stopt niet. Het gaat gewoon door. Alles wat zweemt naar potentieel geweld is verdacht.
De geweldsloze wereld verdraagt niet alleen geen terroristen of terroriserende hangjongeren meer, maar verdraagt ook geen vaders meer die vervelend kroost een tik voor de billen geeft, zoals blijkt uit het verbod op de corrigerende tik die onder Donner is ingevoerd. De politiestaat verdraagt geen vaders die gezag uitoefenen.
Niemand protesteert. Het maakt niet meer uit welke partij je hoort; iedereen ijvert voor de politiestaat. De Donners en Hirsch Ballins en Job Cohens worden terzijde gesteld door een VVD die de legitimatieplicht wil oprekken tot een algemen legitimiatieplicht (die ook geldt zonder aanleiding). De PVV wil Guantanamo Bay achtige kampen introduceren waar burgers zonder bewijs voor onbepaalde tijd kunnen worden opgesloten, en dit alles slechts op basis van een verklaring van een AIVD'er.
No Safeguards
Wie zullen ons beschermen tegen de politieke politiedenkers? De rechters? De opinieleiders? Vergeet het maar. Het maakt niet uit welke rechter je hebt als het gaat om de verdediging van de grondrechten van de burger. Ons land kent geen vaste grondrechten. De kwestie rond de SGP laat dit duidelijk zien. De rechter schoof de grondrechten aan de kant met een beroep op een absoluut geldend antidiscriminatiebeginsel. De gevolgen daarvan gaan heel wat verder dan een wel of niet verbieden van een klein partijtje als de SGP; de grondrechten zelf staan op de tocht.
Nu al verneem je regelmatig de geluiden dat ook de grondrechten zelf discrimineren. Zo zou volgens "opinieleiders" als Paul Cliteur 'de vrijheid van godsdienst' niet-godsdienstige mensen discrimineren. En daarom moeten worden afgeschaft.
De grondrechten staan op allerlei manieren onder druk. Een andere manier om ze om zeep te helpen is door ze puur individueel te interpreteren, zoals Afshin Ellian dat doet. Zo vallen georganiseerde vormen niet meer onder de bescherming van de grondrechten. Wat het verenigingrecht dan nog betekent, is onduidelijk: waarschijnlijk niets. Zoals oud-staatssecretaris Van der Laan ooit zei over de omroepverenigingen: "verenigingen zijn niet meer van deze tijd".
De opinieleiders zullen ons niet beschermen; ze zullen ons eerder aanvallen. En als ik De Pers van afgelopen week bekijk, dan zijn tegenwoordig ook mensen als Eddy Terstall en Bridget Maasland "opinieleiders" naast een Mark Rutte. Ongegeneerd - en zonder tegenspraak van een Rutte - formuleert PvdA'er Eddy Terstall vier nieuwe grond- c.q. burgerrechten: "het gelijkheidsbeginsel, de scheiding tussen kerk en staat, vrijheid van meningsuiting en solidariteit". [1]
U leest het goed. De grondrechten zijn burgerrechten geworden. En de inhoud is veranderd. In plaats van "rechten" waar eenieder gebruik van kan maken buiten de sfeer van de overheid, zijn er nu rechten die een continue staatsbemoeienis impliceren om deze "rechten" te waarborgen. De positieve inhoud is verdwenen: de concrete vereniging, de concrete georganiseerde godsdienst, de concrete school met ouders in het bestuur, enz.
In plaats van grondrechten met een positieve inhoud zijn er straks alleen nog abstracte principes die voer zijn voor politici en rechters. Met behulp van gegevens zullen politie, jusitie en politiek in de gaten houden hoe het maatschappelijk verkeer zich voltrekt.
Top Down
Deze manier van denken is er één die start vanuit overheid - dus van boven naar beneden. De grond onder het burgerschap wordt weggetrokken (de domeinen buiten de overheidsbemoeienis houden op te bestaan) en de tot burger gereduceerde mens wordt onder continu camera- c.q. staatstoezicht geplaatst. De veiligheidsmaatschappij - politiestaat - die we zo begeren, is een maatschappij zonder bescherming tegen de overheid.
Het is een maatschappij waarin voortdurend klinkt: "Wie niets te verbergen heeft, heeft niets te vrezen." Met andere woorden: wie bezwaar maakt, heeft iets te verbergen en alles te vrezen. En om niet te vrezen moeten we geloven. Vertrouwen in de goedheid van de overheid. In de morele superioriteit van oom agent.
Tja, ik probeer het, maar het lukt me niet echt. Wie de wettelijke antidiscriminatiebepaling leest, kan toch niet anders dan concluderen dat elke burger strafbaar is? Want elke burger discrimineert toch in zijn of haar leven? En als blijkt dat bijna 80 procent van de ouders nog steeds corrigerende tikken uitdeelt aan hun kinderen - en dus strafbaar is - merkt dus dat in de huidige maatschappij gevaar en strafbaarheid zo algemeen verspreid zijn, dat het vrij onzinnig is een algemeen vertrouwen te hebben in een overheid die zo grof te werk gaat. Want met meer dan één glas achter het stuur heb je al een probleem. En illegaal vuurwerk verkopen is erger dan je vrouw in elkaar slaan.
En daarbij komt: het onvoorwaardelijke geloof in een overheid gaat voorbij aan het feit dat voor een overheid niet alleen het belang van de burger voorop staat, maar ook het belang van het systeem. Waar in de moderne cultuur steeds meer blijkt dat gezag en autoriteit geen basis meer hebben vanuit moraal, natuur en religie, is geloofwaardigheid een steeds kwetsbaarder zaak. Let maar eens op: imago telt steeds zwaarder in politiek en bedrijfsleven.
Denkt u nu werkelijk dat een staatsapparaat de eigen geloofwaardigheid te grabbel zou willen gooien als blijkt dat daarmee het belang van een enkele burger is gediend? Als blijkt dat men in staat is bij de kwestie van de Europese Grondwet het volk terzijde te stellen, zal men dat dan op een ander moment nalaten? Ook als het om een individuele burger gaat?
In Police We Trust
De oprukkende politiestaat en het enorme vertrouwen van de burger in deze politiestaat, brengt mij tot de constatering dat de politierealiteit oprukt. Er is hier veel meer over te vertellen - een ander moment zal ik dat zeker doen - maar in het kort: als grondvoorwaarden en grondrechten wegvallen, ontstaat er een situatie waarin onvoorwaardelijk vertrouwen wordt gesteld in macht. Overal waar onvoorwaardelijk vertrouwen kan worden geschonken, is dit een indicatie dat er ook bij de individu geen sprake is van onvoorwaardelijke gronden om in verzet te komen. Met andere woorden: de individu schuift mee wanneer de macht schuift. Het vertrouwen schuift mee. En daarmee verandert de individuele morele constitutie voortdurend om daardoor op den duur geheel samen te vallen met de systeemeisen van politiek, veiligheid en economie. Want een moraal die steeds maar weer opschuift wanneer de macht erom vraagt, valt op den duur samen met de macht. Zolang veiligheid, welvaart en vermaak maar voorhanden zijn.
Zoals gezegd: deze gedachten eisen een nadere uitwerking. Hier valt namelijk niet alleen veel meer over te zeggen, maar de implicaties zijn enorm. Als de veiligheidsmaatschappij wereldwijd steeds meer de norm wordt, wanneer veiligheidsmaatschappijen elkaar versterken en wanneer veiligheid een proces met een open einde is, dan ligt de totalitaire maatschappij als reële mogelijkheid in het verschiet.
Blijft de vraag: hoe kunnen we daar een antwoord op formuleren zonder te vervallen in simpele ontkenningen van reële dreigingen zoals die van het mondiale terrorisme? En zonder de linkse utopie te omhelzen van linkse maatschappijverbeteraars die vanuit hun gegoede wijken de maatschappelijke lasten van hun beleid afwentelen op burgers in achterstandswijken? Ik ga daar de komende maanden verder over nadenken om daar uiteindelijk een essay over te schrijven.
Noot
[1] In ieder geval het jaar van de vertrutting in De Pers d.d. 31 december 2007.
Big Brother...
Maar laten we ons voor het gemak beperken tot ons eigen landje. Ook hier krijgt de politiestaat steeds duidelijker contouren. Na de discussie rond het electronisch kind-volg-dossier zijn er weer tal van maatregelen en geluiden die erop wijzen dat de gang naar de politiestaat zich in rap tempo voltrekt. Met de OV-chipkaart blijkt de NS straks alle reisgegevens van de Nederlandse burgers onder handbereik te hebben - om zo onder handbereik van de overheid te komen liggen. De voorstellen rond het rekeningrijden laten zien dat straks alle mobiliteitsbewegingen van auto, vrachtauto, motorfiets worden geregistreerd en opgeslagen door de overheid.
Naast het bewaren van telefoongegevens, Email- en Internetgegevens, naast de opvraagbare gegevens rond het boeken van vakanties, het kopen en lenen van boeken. Naast de - voor het oog onzichtbare - codes die elke kopie, print en scan bevat - gekoppeld aan de registratie van nagenoeg alle copieer-, fax- en printapparatuur. Naast de mogelijkheden van de overheid om alle niet-verdachte personen gedwongen DNA-materiaal af te nemen. Enz.
Tel daar de ideeën bij op rond het elektronisch betalingsverkeer dat contanten moet gaan vervangen (waardoor straks ALLE betalingen worden geregistreerd door de overheid), de ideetjes rond in het lichaam geïmplanteerde chips en signalen die GSM's (straks) afgeven. De lijst wordt langer en langer.
...No Bother
Het volk zal dit alles een rotzorg wezen. Met een religieuze ijver onderwerpt men zich aan de machten die ons veiligheid, vermaak en welvaart bieden. De bewakingscamera's rukken op, die steeds vaker niet alleen kunnen zien, maar ook kunnen toespreken en afluisteren (met name in Groot-Brittannië is dit reeds het geval). Geen haan die ernaar kraait.
Job Cohen die onlangs in De Pers pleitte voor het verruimen van wettelijke mogelijkheden om de privacy van burgers terzijde te stellen om zo nog beter criminaliteit te kunnen aanpakken. Zo ijvert hij voor "virtuele grachtengordels" om zo criminelen buiten de stad te kunnen houden en om zo te weten wie zich in Amsterdam bevinden. Dit gaat verder dan de ook door hem bepleitte body scan. Om een sluitend systeem te hebben zal elke burger te registreren moeten zijn, op zodanige wijze dat een individu zich daar niet aan kan onttrekken. Laat de lezer maar raden welke kant dit op gaat. Geen hond die erom blaft.
Ondertussen is alles verboden wat maar enigszins gevaarlijk kan zijn. Of wordt verboden, zoals blijkt uit de ideeën van Hirsch Ballin om ook stiletto's te verbieden. Er zal wel wat voor te zeggen zijn, maar het stopt niet. Het gaat gewoon door. Alles wat zweemt naar potentieel geweld is verdacht.
De geweldsloze wereld verdraagt niet alleen geen terroristen of terroriserende hangjongeren meer, maar verdraagt ook geen vaders meer die vervelend kroost een tik voor de billen geeft, zoals blijkt uit het verbod op de corrigerende tik die onder Donner is ingevoerd. De politiestaat verdraagt geen vaders die gezag uitoefenen.
Niemand protesteert. Het maakt niet meer uit welke partij je hoort; iedereen ijvert voor de politiestaat. De Donners en Hirsch Ballins en Job Cohens worden terzijde gesteld door een VVD die de legitimatieplicht wil oprekken tot een algemen legitimiatieplicht (die ook geldt zonder aanleiding). De PVV wil Guantanamo Bay achtige kampen introduceren waar burgers zonder bewijs voor onbepaalde tijd kunnen worden opgesloten, en dit alles slechts op basis van een verklaring van een AIVD'er.
No Safeguards
Wie zullen ons beschermen tegen de politieke politiedenkers? De rechters? De opinieleiders? Vergeet het maar. Het maakt niet uit welke rechter je hebt als het gaat om de verdediging van de grondrechten van de burger. Ons land kent geen vaste grondrechten. De kwestie rond de SGP laat dit duidelijk zien. De rechter schoof de grondrechten aan de kant met een beroep op een absoluut geldend antidiscriminatiebeginsel. De gevolgen daarvan gaan heel wat verder dan een wel of niet verbieden van een klein partijtje als de SGP; de grondrechten zelf staan op de tocht.
Nu al verneem je regelmatig de geluiden dat ook de grondrechten zelf discrimineren. Zo zou volgens "opinieleiders" als Paul Cliteur 'de vrijheid van godsdienst' niet-godsdienstige mensen discrimineren. En daarom moeten worden afgeschaft.
De grondrechten staan op allerlei manieren onder druk. Een andere manier om ze om zeep te helpen is door ze puur individueel te interpreteren, zoals Afshin Ellian dat doet. Zo vallen georganiseerde vormen niet meer onder de bescherming van de grondrechten. Wat het verenigingrecht dan nog betekent, is onduidelijk: waarschijnlijk niets. Zoals oud-staatssecretaris Van der Laan ooit zei over de omroepverenigingen: "verenigingen zijn niet meer van deze tijd".
De opinieleiders zullen ons niet beschermen; ze zullen ons eerder aanvallen. En als ik De Pers van afgelopen week bekijk, dan zijn tegenwoordig ook mensen als Eddy Terstall en Bridget Maasland "opinieleiders" naast een Mark Rutte. Ongegeneerd - en zonder tegenspraak van een Rutte - formuleert PvdA'er Eddy Terstall vier nieuwe grond- c.q. burgerrechten: "het gelijkheidsbeginsel, de scheiding tussen kerk en staat, vrijheid van meningsuiting en solidariteit". [1]
U leest het goed. De grondrechten zijn burgerrechten geworden. En de inhoud is veranderd. In plaats van "rechten" waar eenieder gebruik van kan maken buiten de sfeer van de overheid, zijn er nu rechten die een continue staatsbemoeienis impliceren om deze "rechten" te waarborgen. De positieve inhoud is verdwenen: de concrete vereniging, de concrete georganiseerde godsdienst, de concrete school met ouders in het bestuur, enz.
In plaats van grondrechten met een positieve inhoud zijn er straks alleen nog abstracte principes die voer zijn voor politici en rechters. Met behulp van gegevens zullen politie, jusitie en politiek in de gaten houden hoe het maatschappelijk verkeer zich voltrekt.
Top Down
Deze manier van denken is er één die start vanuit overheid - dus van boven naar beneden. De grond onder het burgerschap wordt weggetrokken (de domeinen buiten de overheidsbemoeienis houden op te bestaan) en de tot burger gereduceerde mens wordt onder continu camera- c.q. staatstoezicht geplaatst. De veiligheidsmaatschappij - politiestaat - die we zo begeren, is een maatschappij zonder bescherming tegen de overheid.
Het is een maatschappij waarin voortdurend klinkt: "Wie niets te verbergen heeft, heeft niets te vrezen." Met andere woorden: wie bezwaar maakt, heeft iets te verbergen en alles te vrezen. En om niet te vrezen moeten we geloven. Vertrouwen in de goedheid van de overheid. In de morele superioriteit van oom agent.
Tja, ik probeer het, maar het lukt me niet echt. Wie de wettelijke antidiscriminatiebepaling leest, kan toch niet anders dan concluderen dat elke burger strafbaar is? Want elke burger discrimineert toch in zijn of haar leven? En als blijkt dat bijna 80 procent van de ouders nog steeds corrigerende tikken uitdeelt aan hun kinderen - en dus strafbaar is - merkt dus dat in de huidige maatschappij gevaar en strafbaarheid zo algemeen verspreid zijn, dat het vrij onzinnig is een algemeen vertrouwen te hebben in een overheid die zo grof te werk gaat. Want met meer dan één glas achter het stuur heb je al een probleem. En illegaal vuurwerk verkopen is erger dan je vrouw in elkaar slaan.
En daarbij komt: het onvoorwaardelijke geloof in een overheid gaat voorbij aan het feit dat voor een overheid niet alleen het belang van de burger voorop staat, maar ook het belang van het systeem. Waar in de moderne cultuur steeds meer blijkt dat gezag en autoriteit geen basis meer hebben vanuit moraal, natuur en religie, is geloofwaardigheid een steeds kwetsbaarder zaak. Let maar eens op: imago telt steeds zwaarder in politiek en bedrijfsleven.
Denkt u nu werkelijk dat een staatsapparaat de eigen geloofwaardigheid te grabbel zou willen gooien als blijkt dat daarmee het belang van een enkele burger is gediend? Als blijkt dat men in staat is bij de kwestie van de Europese Grondwet het volk terzijde te stellen, zal men dat dan op een ander moment nalaten? Ook als het om een individuele burger gaat?
In Police We Trust
De oprukkende politiestaat en het enorme vertrouwen van de burger in deze politiestaat, brengt mij tot de constatering dat de politierealiteit oprukt. Er is hier veel meer over te vertellen - een ander moment zal ik dat zeker doen - maar in het kort: als grondvoorwaarden en grondrechten wegvallen, ontstaat er een situatie waarin onvoorwaardelijk vertrouwen wordt gesteld in macht. Overal waar onvoorwaardelijk vertrouwen kan worden geschonken, is dit een indicatie dat er ook bij de individu geen sprake is van onvoorwaardelijke gronden om in verzet te komen. Met andere woorden: de individu schuift mee wanneer de macht schuift. Het vertrouwen schuift mee. En daarmee verandert de individuele morele constitutie voortdurend om daardoor op den duur geheel samen te vallen met de systeemeisen van politiek, veiligheid en economie. Want een moraal die steeds maar weer opschuift wanneer de macht erom vraagt, valt op den duur samen met de macht. Zolang veiligheid, welvaart en vermaak maar voorhanden zijn.
Zoals gezegd: deze gedachten eisen een nadere uitwerking. Hier valt namelijk niet alleen veel meer over te zeggen, maar de implicaties zijn enorm. Als de veiligheidsmaatschappij wereldwijd steeds meer de norm wordt, wanneer veiligheidsmaatschappijen elkaar versterken en wanneer veiligheid een proces met een open einde is, dan ligt de totalitaire maatschappij als reële mogelijkheid in het verschiet.
Blijft de vraag: hoe kunnen we daar een antwoord op formuleren zonder te vervallen in simpele ontkenningen van reële dreigingen zoals die van het mondiale terrorisme? En zonder de linkse utopie te omhelzen van linkse maatschappijverbeteraars die vanuit hun gegoede wijken de maatschappelijke lasten van hun beleid afwentelen op burgers in achterstandswijken? Ik ga daar de komende maanden verder over nadenken om daar uiteindelijk een essay over te schrijven.
Noot
[1] In ieder geval het jaar van de vertrutting in De Pers d.d. 31 december 2007.
Lees verder...
woensdag 8 augustus 2007
9/11: bitterlemon WAR
Het paleoconservatieve tijdschrift bitterlemon houdt van symboliek. Kwam nummer 4 uit op 14 juli - quatorze juiliet, waarop Frankrijk de val van de Bastille op 14 juli 1789 viert die het begin was van de Franse Revolutie - nummer 5 van dit tijdschrift verschijnt op 11 september.
De datum 9/11 - elf september - heeft voor velen een bijzondere betekenis. Ten eerste is er de aanslag op de Twin Towers in New York op 9/11/2001 wat het begin inluidde van de 'War on Terror'. Ten tweede is er 11 september 1683: de datum waarop de slag bij Wenen werd gevoerd, waarbij Pools-Litouwse troepen de Turken versloegen voor de poorten van Wenen en ze terugdreven.
bitterlemon voegt aan deze twee 9/11's nog een derde toe: 9/11/2007: de datum waarop de bleek dat de slag bij Wenen nooit eindigde en in 2001 weer aan de oppervlakte kwam. Maar in 2007 blijkt de situatie nog anders te liggen dan dat men zes jaar geleden dacht. De oorlog met de islam is namelijk slechts een terugkerend intermezzo in de veel langer durende oorlog van de moderniteit tegen het Oude Europa.
Het vijfde nummer van bitterlemon gaat hier op meerdere wijzen op in. De oorlog is voorlopig nog niet ten einde, en de aandacht die bitterlemon aan culture war schenkt ook niet. In nummer 6 gaat men gewoon door met het onderwerp, onder meer in de vorm van enkele redacteuren die op elkaar reageren naar aanleiding van de stukken in nummer 4 & 5.
Om in PDF een vooruitblik te lezen van bitterlemon nummer 5 kunt u hier klikken. Om u te abonneren op dit tijdschrift, klik dan hier.
De datum 9/11 - elf september - heeft voor velen een bijzondere betekenis. Ten eerste is er de aanslag op de Twin Towers in New York op 9/11/2001 wat het begin inluidde van de 'War on Terror'. Ten tweede is er 11 september 1683: de datum waarop de slag bij Wenen werd gevoerd, waarbij Pools-Litouwse troepen de Turken versloegen voor de poorten van Wenen en ze terugdreven.
bitterlemon voegt aan deze twee 9/11's nog een derde toe: 9/11/2007: de datum waarop de bleek dat de slag bij Wenen nooit eindigde en in 2001 weer aan de oppervlakte kwam. Maar in 2007 blijkt de situatie nog anders te liggen dan dat men zes jaar geleden dacht. De oorlog met de islam is namelijk slechts een terugkerend intermezzo in de veel langer durende oorlog van de moderniteit tegen het Oude Europa.
Het vijfde nummer van bitterlemon gaat hier op meerdere wijzen op in. De oorlog is voorlopig nog niet ten einde, en de aandacht die bitterlemon aan culture war schenkt ook niet. In nummer 6 gaat men gewoon door met het onderwerp, onder meer in de vorm van enkele redacteuren die op elkaar reageren naar aanleiding van de stukken in nummer 4 & 5.
Om in PDF een vooruitblik te lezen van bitterlemon nummer 5 kunt u hier klikken. Om u te abonneren op dit tijdschrift, klik dan hier.
Lees verder...
maandag 5 februari 2007
OVERSPEL EN DOODSLAG BIJ DE GRATIE GODS
Er is overeenstemming bereikt over het regeringsprogram. Naar verwachting zal binnenkort een nieuw kabinet samen met koningin Beatrix op het bordes staan. Een kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie. Zullen straks christelijke ministers bij de Gratie Gods wetten verdedigen die de vloer aanvegen met beschaving, geloof en moraal? Wordt, wie het paradigma van de secularisatie omhelst, vroeg of laat zelf een tegenstander van alles wat recht is, en iemand die alles recht praat wat krom is? De formatie van een nieuw Nederlands kabinet is nagenoeg afgerond. Aan de tafel van kabinetsformateur Herman Wijffels zaten premier Balkenende van de christendemocratische CDA, Wouter Bos als partijleider van de sociaaldemocratische PvdA en André Rouvoet die partijleider is van de ChristenUnie, een verzameling van protestantse kiezers met veelal calvinistische wortels.
Voor de conservatief anno 2007 is de vraag naar de precieze samenstelling van ondergeschikt belang. Voor de conservatief is met name de vraag naar het landsbelang belangrijk. Want nu een vanouds traditionele, calvinistische partij als de ChristenUnie deelneemt aan het nieuwe kabinet, is het de vraag waar haar eerste verantwoordelijkheid ligt. Is dat de regeringsverantwoordelijkheid of de verantwoordelijkheid het recht te handhaven en de schenders een spiegel voor te houden. De ChristenUnie kiest voor het eerste. Op zich genomen is dit een goede zaak. Wie als democratische partij deelneemt aan de politiek kan zich niet aan de regeringsverantwoordelijkheid onttrekken wanneer het moment zich aandient deel te kunnen nemen aan een regering. En vooral voor een partij als de ChristenUnie is dit een serieuze aangelegenheid. De ChristenUnie is een samenvoeging van twee partijen: de RPF en het GPV. Beide partijen lieten zich inspireren door denkers als Groen van Prinsterer en andere antirevolutionaire lieden als Kuyper en Dooyeweerd. En terwijl de RPF de neiging had het getuigenis soms belangrijker te vinden dan de staatsrechtelijke benadering, kenmerkte het GPV zich, met name bij monde van voormannen als G.J. Schutte en A.J. Verbrugh, door een primair staatsrechtelijke benadering die vaak samenging (met name bij dr. A.J. Verbrugh) met een sterk historisch politiek bewustzijn.
Nog steeds is in het GPV-smaldeel van de ChristenUnie deze gouvernementele instelling sterk aanwezig. Dat betekent dat men de politieke verantwoordelijkheid benadert van binnenuit, dat wil zeggen als medeverantwoordelijke deelgenoot aan het politieke bedrijf van regering en parlement. Dit in tegenstelling tot de getuigende c.q. protesterende houding die wordt gekenmerkt door een houding die van buitenaf de dingen aan de kaak en aan de orde stelt. Bij de laatste houding neemt men niet zozeer in de eerste plaats verantwoordelijkheid voor het gebeuren, maar wijst men allereerst op de verantwoordelijkheid van de ander met verwijzing naar een hogere norm of een dieperliggende basis dan die schijnbaar wordt gehanteerd. Deze zogenaamde "getuigende" houding is een beetje uit de gratie geraakt. Steeds meer gelovigen menen dat ze verantwoordelijk zijn op het publieke terrein en dat ze onderdeel zijn van onze samenleving. Steeds meer wordt het getuigende gekoppeld aan de notie van het haalbare. En het haalbare is slechts reëel wanneer je je opstelt als deelnemer aan het actuele politieke bedrijf, je bereid bent compromissen te sluiten en - vooral - wanneer je bereid bent je neer te leggen bij zaken die haaks staan op je eigen overtuiging. Dit laatste wordt dan gerechtvaardigd met een beroep op het zogenaamde democratische proces.
Dit laatste zien we nu bij de ChristenUnie gebeuren. De antirevolutionaire grondhouding van "het zich fundamenteel primair neerleggen bij een situatie die is gecreëerd door processen als democratie, cultuur en tijdgeest" is doorgedrongen tot in de diepste vezels van de moderne politicus. En, zo blijkt onder meer in de aanloop naar de kabinetsformatie, ook tot in de diepste vezels van de politicus die voorheen nog klassiek, historisch, christelijk en staatsrechtelijk opereerde. En dit is louter verlies. De gouvernementele houding is nog springlevend in de gelederen van de ChristenUnie. Niet voor niets is oud-GPV'er Arie Slob de rechterhand van André Rouvoet, ook tijdens de formatieonderhandelingen. En deze houding werd nog eens flink onderstreept door oud-GPV'er en huidig CU-senator Eimert van Middelkoop. Voor de EO-radio verklaarde deze enkele weken terug dat men hem niet moet opzadelen met culturele en religieuze schema´s van vroeger. Waar het nu om gaat is de schade beperken en niet het onderste uit de kan te willen hebben.
Het gemak waarmee CU-politici, waaronder (oud-)corifeeën als Schutte en Van Middelkoop, de omslag maken richting het haalbare is opmerkelijk. Mannen die bij de eed-aflegging spreken van "zo waarlijk helpe mij God almachtig" en die als onderdeel van de Kroon regeren "bij de Gratie Gods", nemen uit landsbelang de verantwoordelijk voor een reeks wetten waarin doodslag op ongeboren kinderen een fundamenteel recht is en het opvoeden van kinderen door de eigen ouders niet. Waarin het belang van het homohuwelijk hoger is aangeschreven dan het belang van kerk en christendom. Het zijn sterke morele benen die in naam van God doodslag, wanorde en verwatering funderen vanuit de gratie - de genade - van God. Het is te vrezen dat waar de vertegenwoordigers van een volk de afbraak omhelzen, het volk het abnormale ook steeds meer normaal zal vinden. Het smalspoor van Bijbelse en evangelische politiek is faliekant mislukt. Wat over is gebleven is een algemeen van verantwoordelijkheid en een besef samen in hetzelfde schuitje te zitten. Zonder besef van schuld, zonder idee van medeverantwoordelijkheid want (!) zonder keihard program van herstel en van afbakening van grenzen, levert men zijn of haar ziel over aan de democratische verwarring van onze maatschappij. Een land heeft een regering nodig. Maar laat de naam van God daar op dit moment alsjeblieft buiten.
Voor de conservatief anno 2007 is de vraag naar de precieze samenstelling van ondergeschikt belang. Voor de conservatief is met name de vraag naar het landsbelang belangrijk. Want nu een vanouds traditionele, calvinistische partij als de ChristenUnie deelneemt aan het nieuwe kabinet, is het de vraag waar haar eerste verantwoordelijkheid ligt. Is dat de regeringsverantwoordelijkheid of de verantwoordelijkheid het recht te handhaven en de schenders een spiegel voor te houden. De ChristenUnie kiest voor het eerste. Op zich genomen is dit een goede zaak. Wie als democratische partij deelneemt aan de politiek kan zich niet aan de regeringsverantwoordelijkheid onttrekken wanneer het moment zich aandient deel te kunnen nemen aan een regering. En vooral voor een partij als de ChristenUnie is dit een serieuze aangelegenheid. De ChristenUnie is een samenvoeging van twee partijen: de RPF en het GPV. Beide partijen lieten zich inspireren door denkers als Groen van Prinsterer en andere antirevolutionaire lieden als Kuyper en Dooyeweerd. En terwijl de RPF de neiging had het getuigenis soms belangrijker te vinden dan de staatsrechtelijke benadering, kenmerkte het GPV zich, met name bij monde van voormannen als G.J. Schutte en A.J. Verbrugh, door een primair staatsrechtelijke benadering die vaak samenging (met name bij dr. A.J. Verbrugh) met een sterk historisch politiek bewustzijn.
Nog steeds is in het GPV-smaldeel van de ChristenUnie deze gouvernementele instelling sterk aanwezig. Dat betekent dat men de politieke verantwoordelijkheid benadert van binnenuit, dat wil zeggen als medeverantwoordelijke deelgenoot aan het politieke bedrijf van regering en parlement. Dit in tegenstelling tot de getuigende c.q. protesterende houding die wordt gekenmerkt door een houding die van buitenaf de dingen aan de kaak en aan de orde stelt. Bij de laatste houding neemt men niet zozeer in de eerste plaats verantwoordelijkheid voor het gebeuren, maar wijst men allereerst op de verantwoordelijkheid van de ander met verwijzing naar een hogere norm of een dieperliggende basis dan die schijnbaar wordt gehanteerd. Deze zogenaamde "getuigende" houding is een beetje uit de gratie geraakt. Steeds meer gelovigen menen dat ze verantwoordelijk zijn op het publieke terrein en dat ze onderdeel zijn van onze samenleving. Steeds meer wordt het getuigende gekoppeld aan de notie van het haalbare. En het haalbare is slechts reëel wanneer je je opstelt als deelnemer aan het actuele politieke bedrijf, je bereid bent compromissen te sluiten en - vooral - wanneer je bereid bent je neer te leggen bij zaken die haaks staan op je eigen overtuiging. Dit laatste wordt dan gerechtvaardigd met een beroep op het zogenaamde democratische proces.
Dit laatste zien we nu bij de ChristenUnie gebeuren. De antirevolutionaire grondhouding van "het zich fundamenteel primair neerleggen bij een situatie die is gecreëerd door processen als democratie, cultuur en tijdgeest" is doorgedrongen tot in de diepste vezels van de moderne politicus. En, zo blijkt onder meer in de aanloop naar de kabinetsformatie, ook tot in de diepste vezels van de politicus die voorheen nog klassiek, historisch, christelijk en staatsrechtelijk opereerde. En dit is louter verlies. De gouvernementele houding is nog springlevend in de gelederen van de ChristenUnie. Niet voor niets is oud-GPV'er Arie Slob de rechterhand van André Rouvoet, ook tijdens de formatieonderhandelingen. En deze houding werd nog eens flink onderstreept door oud-GPV'er en huidig CU-senator Eimert van Middelkoop. Voor de EO-radio verklaarde deze enkele weken terug dat men hem niet moet opzadelen met culturele en religieuze schema´s van vroeger. Waar het nu om gaat is de schade beperken en niet het onderste uit de kan te willen hebben.
Het gemak waarmee CU-politici, waaronder (oud-)corifeeën als Schutte en Van Middelkoop, de omslag maken richting het haalbare is opmerkelijk. Mannen die bij de eed-aflegging spreken van "zo waarlijk helpe mij God almachtig" en die als onderdeel van de Kroon regeren "bij de Gratie Gods", nemen uit landsbelang de verantwoordelijk voor een reeks wetten waarin doodslag op ongeboren kinderen een fundamenteel recht is en het opvoeden van kinderen door de eigen ouders niet. Waarin het belang van het homohuwelijk hoger is aangeschreven dan het belang van kerk en christendom. Het zijn sterke morele benen die in naam van God doodslag, wanorde en verwatering funderen vanuit de gratie - de genade - van God. Het is te vrezen dat waar de vertegenwoordigers van een volk de afbraak omhelzen, het volk het abnormale ook steeds meer normaal zal vinden. Het smalspoor van Bijbelse en evangelische politiek is faliekant mislukt. Wat over is gebleven is een algemeen van verantwoordelijkheid en een besef samen in hetzelfde schuitje te zitten. Zonder besef van schuld, zonder idee van medeverantwoordelijkheid want (!) zonder keihard program van herstel en van afbakening van grenzen, levert men zijn of haar ziel over aan de democratische verwarring van onze maatschappij. Een land heeft een regering nodig. Maar laat de naam van God daar op dit moment alsjeblieft buiten.
Lees verder...
donderdag 9 november 2006
Weg gezond verstand
In Bergen op Zoom is vrijdag 3 november een kunstexpositie in het Algemeen Burger Gasthuis vervangen vanwege het schokkende karakter. Wat bleek? Een kunsternares had het in haar hoofd gehaald het bejaardenoord vol te hangen met sado-masochistische voorstellingen van haar hand.
Wat vorige generaties op hun klompen konden aanvoelen, is heden ten dage volstrekt duister aan het worden voor onze culturele elite. Een stichting, een kunstenares en een directeur van een bejaardeninstelling in Bergen op Zoom konden van tevoren niet inschatten dat onze oudjes niet zijn gediend van pornografische voorstellingen op de gangen van hun laatste rustplaats.
Men kon zich van tevoren niet indenken dat het wel eens vervelend zou kunnen zijn als kleinkinderen op weg naar oma geconfronteerd worden met vastgeketende en gepijnigde vrouwen in nauwelijks verhullende kledij. Pas na klachten van bezoekers en van bewoners, besloot de directie de gewraakte schilderijen weg te halen en te laten vervangen door meer "neutraal" materiaal van de Bergense "kunstenares" Dinny Brouwer. Dit vervangen ging niet zonder gesputter van de kunstenares, die verklaarde slechts gedaan te hebben wat haar kunstdocenten haar opdroegen: niet zo voorzichtig te zijn in haar schilderkunst en de grenzen verderop te zoeken.
Meneer Jos Huffmeijer van Stichting Tante Louise, een organisatie die tal van zorgcentra in West-Brabant onder haar beheer heeft, kwam erachter dat "dit een woonomgeving is en geen kunstgalerij". Dit kon hij niet bedenken toen hij de schilderijen ruim van tevoren had gezien. Toen besefte hij niet dat, zoals hij zegt: "Zeker mensen met gedragsstoornissen of beginnend dementerenden er heel onrustig of angstig van raken. Veel oudere bewoners hebben een oorlogsverleden. Afbeeldingen van geknevelde vrouwen roepen bij hen nare herinneringen op."
Mensen met gedragsstoornissen hebben dus last van sadomasochistische voorstellingen. Normale mensen volgens meneer Huffmeijer niet. Die gaan gezellig met de kinderen een kopje koffie drinken bij oma en "die rare vrouwen aan een hondenketting". De gedragsstoornis ligt echter niet bij de oudjes, maar bij managers als Huffmijer en bij dat wat er van onze kunstacademies afkomt. Iedereen met een restje gezond verstand zou dat moeten inzien.
Maar het gezond verstand is aan het verdwijnen. In plaats daarvan verklaart men schaamteloos dat mensen met een gedragsstoornis er problemen mee hebben dat de publieke moraal wordt geschoffeerd en dat de laatste jaren van onze ouderen worden verziekt. Het wordt hoog tijd dat men dit soort managers en kunstenaars aan de lijn legt om ons te beschermen tegen hun artistieke waandenkbeelden.
Wat vorige generaties op hun klompen konden aanvoelen, is heden ten dage volstrekt duister aan het worden voor onze culturele elite. Een stichting, een kunstenares en een directeur van een bejaardeninstelling in Bergen op Zoom konden van tevoren niet inschatten dat onze oudjes niet zijn gediend van pornografische voorstellingen op de gangen van hun laatste rustplaats.
Men kon zich van tevoren niet indenken dat het wel eens vervelend zou kunnen zijn als kleinkinderen op weg naar oma geconfronteerd worden met vastgeketende en gepijnigde vrouwen in nauwelijks verhullende kledij. Pas na klachten van bezoekers en van bewoners, besloot de directie de gewraakte schilderijen weg te halen en te laten vervangen door meer "neutraal" materiaal van de Bergense "kunstenares" Dinny Brouwer. Dit vervangen ging niet zonder gesputter van de kunstenares, die verklaarde slechts gedaan te hebben wat haar kunstdocenten haar opdroegen: niet zo voorzichtig te zijn in haar schilderkunst en de grenzen verderop te zoeken.
Meneer Jos Huffmeijer van Stichting Tante Louise, een organisatie die tal van zorgcentra in West-Brabant onder haar beheer heeft, kwam erachter dat "dit een woonomgeving is en geen kunstgalerij". Dit kon hij niet bedenken toen hij de schilderijen ruim van tevoren had gezien. Toen besefte hij niet dat, zoals hij zegt: "Zeker mensen met gedragsstoornissen of beginnend dementerenden er heel onrustig of angstig van raken. Veel oudere bewoners hebben een oorlogsverleden. Afbeeldingen van geknevelde vrouwen roepen bij hen nare herinneringen op."
Mensen met gedragsstoornissen hebben dus last van sadomasochistische voorstellingen. Normale mensen volgens meneer Huffmeijer niet. Die gaan gezellig met de kinderen een kopje koffie drinken bij oma en "die rare vrouwen aan een hondenketting". De gedragsstoornis ligt echter niet bij de oudjes, maar bij managers als Huffmijer en bij dat wat er van onze kunstacademies afkomt. Iedereen met een restje gezond verstand zou dat moeten inzien.
Maar het gezond verstand is aan het verdwijnen. In plaats daarvan verklaart men schaamteloos dat mensen met een gedragsstoornis er problemen mee hebben dat de publieke moraal wordt geschoffeerd en dat de laatste jaren van onze ouderen worden verziekt. Het wordt hoog tijd dat men dit soort managers en kunstenaars aan de lijn legt om ons te beschermen tegen hun artistieke waandenkbeelden.
Lees verder...
dinsdag 26 september 2006
Naar een wereld zonder dwang
Heeft Paus Benedictus XVI gelijk en is geweld onverenigbaar met het christendom? Onderscheidt het christendom zich daarmee van het islamitische geloof? Of hebben zijn linkse critici gelijk en is zijn Regensburger Rede een misser - maar dan wel van een geheel andere aard dan waar de critici hem van betichten?
Nu de druk op religie en godsdienst toeneemt, begint het moderne christendom zelfreddingspogingen te ondernemen. Eén zo'n poging is die om het christendom steeds luid en duidelijker te positioneren als geweldsloze godsdienst en als godsdienst zonder dwang. Hoewel vele gelovigen deze principes al lang en breed in de praktijk brachten, wordt er nu een soort handelsmerk van gemaakt.
Deze tendens van een steeds geweldslozer christendom, die met de Verlichting was ingezet, wordt steeds sterker. Actuele gebeurtenissen versnellen het proces van geweldsloosheid, zoals de commotie rond de toespraak van Paus Benedictus XVI in Regensburg op 12 september. De storm van protest die deze toespraak van Benedictus XVI heeft losgemaakt, is nog steeds niet geluwd. Velen vragen zich af: "waarom heeft de paus bewust voor dat ene citaat gekozen, terwijl er zoveel andere voor het oprapen waren? Waarom moest hij per sé - bij monde van een historische figuur - benadrukken dat de islam zich met het zwaard heeft verbreid?" En wij vragen ons af waarom - getuige zijn laatste uitlatingen - het christendom hier afstand van dient te nemen?
Paus Benedictus gaat ver in zijn ijver om een religie zonder dwang te grondvesten. Bij monde van een Byzantijnse keizer in gevangenschap leek hij te verklaren dat "God en geweld onverenigbaar zijn". Deze indruk versterkte hij tegenover een gezelschap van ambassadeurs uit twintig moslimlanden [1]. Kernwoorden van het christendom - zo verklaarde hij voor het academische gezelschap in Regensburg zijn volgens de paus de dialoog en - en daar richtte zijn betoog zich met name op - de Rede. Dus niet het zwaard, maar de dialoog noemde de paus als het wapen bij uitstek voor het christendom.
Op de keper beschouwd ging de Regensburger Rede [2] dus niet over de vraagstelling "geweld of dialoog", maar over de analogie tussen "geloof en rede". Benedictus XVI betreurt de zogenaamde dehellenisering die de kerk heeft getroffen. Deze dehellenisering heeft volgens hem de rede niet alleen losgekoppeld van het geloof, maar deze binnen de kerk ook in het diskrediet gebracht. De oorsprong van deze ontwikkeling ziet de paus liggen in de zestiende eeuw toen de Reformatie zich afwendde van het humanisme en het "sola scriptura" in stelling bracht:
"Dehellenisatie komt op de eerste plaats met betrekking tot de doelstellingen van de Hervorming in de zestiende eeuw te voorschijn. Kijkend naar de traditie van de scholastische theologie, dachten de Hervormers dat zij met een geloofssysteem geconfronteerd werden dat totaal door filosofie wordt geconditioneerd, dat wil zeggen een hele andere doelstelling van het geloof op een geheel andere denkwijze had. (...) Het principe van sola scriptura, enerzijds, streefde naar geloof in zijn zuivere, fundamentele vorm, zoals die oorspronkelijk in het bijbelse Woord is bedoeld. De metafysica is daarbij niet een voorwaarde van een andere bron, waaruit het geloof moest worden bevrijd om weer volledig zichzelf te kunnen worden. Toen Kant verklaarde dat hij het denken opzij moest plaatsen om ruimte voor geloof te maken, zette hij dit gedachtegoed voort met een radicalisme dat de Hervormers nooit konden voorzien. Hij verankerde zo uitsluitend het geloof in praktische rede, dat de toegang tot de werkelijkheid als geheel ermee werd ontkend."
Lijnen over Kant en Von Harnack
Benedictus trok in zijn Regensburgse rede de lijnen ferm door over Kant naar negentiende-eeuwse theologen als Von Harnack naar nu. De afkeer van het Griekse c.q. hellenistische denken met haar metafysica en filosofie is volgens Benedictus XVI funest gebleken voor de theologiebeoefening binnen de kerk en heeft de kerk verzwakt.
Een kerk die zich alleen maar heeft teruggetrokken op het eiland van de "sola's" (sola scriptura = alleen de Bijbel en niet de traditie en de filosofie, en het sola fide = alleen door het geloof) is volgens Benedictus een zwak christendom dat niet alleen de dialoog met de moderne wetenschap en cultuur niet aankan, maar ook de basis ontbeert voor een overtuigende dialoog. De resultaten van deze ontkoppeling van geloof en rede zijn duidelijk: door zich weerloos te maken op het gebied van wetenschap, cultuur en rede, wordt het geloof zelf hoe langer hoe meer bepaalt door een wetenschap, cultuur en rede die niets met het geloof te maken heeft (en wil hebben).
Wie de lezing van Paus Benedictus leest met het oog op de noodzaak van het christendom zich de rede weer toe te eigenen, ontdekt veel fraais in diens lezing. Maar er is meer. De ondertoon van de lezing is niet alleen een pleidooi ergens voor, maar ook ergens tegen, namelijk tegen het geweld, of om preciezer te zijn: tegen de combinatie "religie en geweld". Volgens de paus haalde hij de woorden van de keizer namelijk aan om aan te geven dat religie dient samen te gaan met rede, niet met geweld [1].
Het lijkt in de ogen van de moderne democratische mens een sympathiek doch vanzelfsprekend gevaar. Als hij iets anders had beweerd dan was hij door de publieke opinie gekielhaald. Religie mag volgens de moderne communis opinio niet worden verbonden met dwang aangezien religie geen onderdeel is van de harde werkelijkheid van macht, politiek, wetenschap en economie, maar tot de totale non-relevante domein van de vrijheid. Religie is in onze maatschappij een privé-zaak en dat moet volgens de goegemeente ook vooral zo blijven. De kerken denken hierover niet wezenlijk anders dan de rest van de maatschappij.
Toch blijft het vreemd. De inzet van Paus Benedictus was immers de weerbaarheid van het christendom en de cruciale rol van dit weerbare christendom voor de redding van Europa. Bij eerdere gelegenheden benadrukte deze paus immers de onlosmakelijke band tussen Europa en het christendom. De vraag is nu wat weerbaarheid voorstelt als bij voorbaat al elk ultiem sanctiemiddel wordt uitgesloten. Ultieme sanctiemiddelen om af te kunnen dwingen - rechten, vrijheden, belangen, etc. - zijn immers slechts overtuigend - en dus reëel - wanneer bij voorbaat juist niet wordt uitgesloten dat er in uitzonderlijke omstandigheden sprake kan zijn van dwangmiddelen, waaronder zelfs geweld.
Wat is de weerbaarheid van een huisvader waard, wanneer hij verklaart dat ingeval van aanranding en mishandeling van zijn vrouw en kinderen, hij uiteindelijk nooit naar dwangmiddelen zal grijpen zoals geweld? Staat de verklaring dat christendom en geweld niets met elkaar te maken hebben, gelijk met het uitroepen van het weerloze christendom dat in een wereld die steeds gewelddadiger optreedt tegenover klassieke en behoudende krachten, uiteindelijk vermorzeld zal worden?
Kanttekeningen
Het is waar: de paus verklaart dat het christendom niet gelooft in bekering met geweld. Niet door de kracht of de dreiging van het zwaard wordt het geloof bewerkt. Daarin onderscheidt het christendom zich van de islam of het democratische denken die beide met geweld een systeem kunnen vestigen dat via de buitenkant steevast leidt tot aangepaste islamitische i.c. democratische burgers. Maar we moeten ons hier geen valse voorstellingen maken.
Allereerst dienen we bekering en kerstening niet door elkaar te halen. Het christendom heeft weliswaar nooit geloofd in bekering door middel van het zwaard, maar wat betreft de kerstening is het een ander verhaal. Volkeren werden gekerstend, dat wil zeggen in uiterlijke zin onder een bepaalde vorm van een christelijke maatschappelijke orde gebracht. Dit kon uiteraard nooit tegen de wil van het volk ingaan. Uiterlijke kerstening is in de geschiedenis nooit louter een individuele zaak geweest en altijd een zaak van gemeenschap en volk.
Verder waren zowel de kerstening als de bekering nooit gericht op een dwang van buitenaf die het bestaande wilde verwoesten, maar stonden beide zaken voor een proces dat van binnenuit werkte en het bestaande zoveel mogelijk wilde bewaren, louteren en heiligen om het zo tot een christelijke cultuur om te transformeren. Maar bij de gedachte dat ware verandering van binnenuit plaatsvindt, zijn meerdere kanttekeningen te maken.
Het van binnenuit is niet alleen, en niet in de eerste plaats van toepassing op de individu, maar op de volksgemeenschap. Niet het hart van een enkele persoon, maar dat van een volk dient bereikt te worden om van daaruit het gehele lichaam door te werken.
Het christendom is geen dualistische religie. Het primaat van de inwerking ligt weliswaar bij het binnenste van een volk, een gemeenschap, een cultuur en een persoon, maar het buitenste staat nooit los van dat binnenste. Met andere woorden: er is een verband tussen een gehandhaafde uiterlijke orde die de gezonde innerlijke orde weerspiegelt.
Het geloof begint weliswaar in het innerlijk van een gemeenschap, volk of cultuur, maar is onmogelijk - bestaat niet - zonder uiterlijke vorm en verschijning. Uiteindelijk wordt het innerlijk zelfs getoetst aan het uiterlijk: de daden en de werken van een mens, een gemeenschap of cultuur.
Beide - geweld en rede - zijn zaken die beginnen bij de buitenkant van de gemeenschap c.q. persoon. Beide kunnen dus nooit het primaat krijgen inzake de religie, maar ook: beide kunnen dus nooit (!) tegenover elkaar worden geplaatst, zoals Paus Benedictus XVI dat doet.
Benedictus en Kant
Paus Benedictus zegt met de woorden van de Byzantijnse keizer: "Geweld is onverenigbaar met het wezen van God en het wezen van de ziel. "God", zegt hij, "houdt niet van bloed. En op een onredelijke manier handelen is tegengesteld aan het wezen van God". Wie iemand tot het geloof wil brengen, heeft de gave nodig om behoorlijk te kunnen spreken en juist te redeneren, zonder geweld en zonder dreigementen. Om een redelijke ziel te overtuigen, heeft men geen sterke arm, of wapens of andere middelen nodig, waarmee men iemand met de dood kan bedreigen." En Benedictus vervolgt: "Een sterke argumentatie tegen een gewelddadige bekering is dit: Onredelijk handelen is strijdig aan het wezen van God. De redacteur, Theodor Khoury merkt daarover op: "Voor de keizer, een Byzantijn die is gevormd door de Griekse filosofie, is die opmerking vanzelfsprekend. Maar voor de islamitische leer is God absoluut transcendent. Zijn wil is aan geen van onze categorieën gebonden, ook niet aan die van de rede."
Met zijn inzet bij de analogie tussen geloof en Rede kiest Benedictus positie tegenover Immanuel Kant. Deze Duitse filosoof ontkoppelde de religie en de Rede en plaatste de religie in de private sfeer, buiten het publieke domein. Weliswaar erkende hij de waarde van de institutionele vorm van religie - om de ongeordende religie te beteugelen, maar het publieke terrein was voor hem het terrein van de Rede waar het geloof buiten moest blijven. Deze houding ten opzichte van religie was niet uitsluitend negatief bedoeld, integendeel. Juist de religie had tot taak de moraal te bewaken en juist een kerk die los stond van de staat hoefde zich alleen nog maar bezig te houden met de zuivere religie: de verkondiging van het geloof en de barmhartigheid. De zo "gezuiverde" religie hoefde geen vuile handen te maken op het terrein van politiek, wetenschap en cultuur [3].
Hiertegen lijkt Paus Benedictus XVI dus stelling te nemen. En dat is opmerkelijk. Liet zijn voorganger nog goede woorden horen over de persoon van Kant, en wordt deze positieve waardering ook gevonden bij andere christelijke Europeanen - zoals bij de Rooms-katholieke Italiaan Buttiglione die in "Europa" moest afdruipen vanwege zijn homostandpunten, de Nederlandse "orthodox-protestantse" minister van landbouw C.P. Veerman en de protestantse theoloog Gijsbert van den Brink [4], Paus Benedictus lijkt een andere weg te gaan.
De vraag is nu of Paus Benedictus werkelijk zo diametraal tegenover Immanuel Kant staat als hij ons wil doen geloven. Het moderne christendom - zowel orthodox als niet-orthodox - verwerpt steeds explicieter elke vorm van dwang en geweld. Net als Kant wil men het geloof redden door het zuiver te houden - door het zuiver te maken - en wil men de religie plaatsen in het domein van de vrijheid. Benedictus verschilt zo bezien niet veel van onze Kantiaanse christenen.
Het zuivere christendom dat de knellende banden van staat, volk, cultuur en politiek kwijt is, kan zich richten op de corebusiness van het geloof: het navolgen van Jezus. Wie zich de werkelijkheid uit handen liet slaan zal zich moeten behelpen met de ethiek, de opvoeding van de eigen kinderen en een heilig en gelovig leven leiden. Maar alvorens de nieuwe geloofsprincipes stevig konden verankeren in de microkosmos van het christelijk bestaan, staat deze aanpak al weer op losse schroeven. De grondvoorwaarden voor ethiek en opvoeding blijken lame ducks te zijn. Want de grondvoorwaarden voor ethiek en opvoeding zijn - hoe je het wendt of keert - de dwang en de eenheid van het leven. Daar hebben sommigen iets op gevonden: niet het hebben van een ethiek is het probleem, maar het hebben van een claim van absoluutheid.
Nederlandse geluiden
Een soortgelijk was er vorig jaar te horen bij monde van de Nijmeegse hoogleraar prof. Van der Ven. Hij meent dat geloof de dwang uitsluit. Tijdens een lezing op de Soeterbeeck-programma van de Radboud Universiteit in Nijmegen, stelde hij dat er alleen toekomst is voor religies wanneer die hun claim op absoluutheid laten varen [5]. Ook bij Van der Ven heeft de angst en dreiging van islamitische moslimterreur de ogen heeft doen opengaan voor de schadelijke kanten van religie. Met name de religies die absolute normen en waarden pretenderen en deze desnoods willen opleggen moeten het in het publieke debat flink ontgelden. Is dat zo, zijn geloof en dwang onverenigbare zaken?
Een reactie op de toespraak van prof. Van der Ven bleef niet uit. Diens pleidooi voor een sociale religie die een absolute openbaringsclaim inwisselt voor een bijdrage aan de sociale samenhang van de samenleving werd niet gedeeld door de protestantse dr. P. de Vries. Volgens De Vries kan men "alleen vanuit de innerlijke overtuiging die het werk is van de Heilige Geest" een ware christen zijn en "nooit door dwang" [6]. Met de notie van het vreemdelingschap en de veelgebruikte zinsnede dat "Gods koninkrijk niet van deze wereld is" dekte dr. De Vries zich in tegen de mogelijkheid van een totalitaire staat die zich baseert op christelijke gronden. Een soortgelijk geluid was onlangs te horen bij monde van de Nederlandse protestant J. van der Graaf in het Reformatorisch Dagblad van 2 oktober j.l. [7].
De logica van dr. P. de Vries en dr. ir. J. van der Graaf bevat een merkwaardige logische structuur. Want wie weet dat het fenomeen dwang onlosmakelijk verbonden is met het leven, ziet in hun woorden de volgende bewering: "Het christelijk geloof is vreemd aan het leven." Net zoals Gods koninkrijk niet van deze aarde is en wij vreemd staat ten overstaan van de aarde, is er in het geloof geen plaats voor dwang. Maar wie deze redeneertrant overneemt, moet wèl de consequenties voor zijn of haar rekening nemen. Een eerste consequentie van deze redenering bewering is het einde van de christelijke ethiek. Een leven zonder dwang is namelijk onvoorstelbaar. Is er dan toch onontkoombaar sprake van dwang in het leven, en is tegelijkertijd dwang onverenigbaar met een christelijk leven, dan bestaat dit christelijke leven doodeenvoudig niet.
Deze weg zullen Benedictus en genoemde protestantse Nederlandse heren wel niet bedoelen. In de ethiek is het christendom namelijk helemaal niet onverenigbaar met dwangmiddelen. Integendeel. Zonder dwang is er geen leven en is er ook geen levend christendom. Wie als christen de dwang afzweert maakt een einde aan de christelijke ethiek. Het is namelijk niet mogelijk om werkgever te zijn zonder dwang uit te oefenen of zonder dwangmiddelen tot zijn of haar beschikking te hebben. Hetzelfde geldt voor talloze andere beroepen met een verantwoordelijk karakter: bestuurder, officier, politieagent, maar ook: ouderschap en ambtsdragerschap. Als het christendom onverenigbaar is met dwang, dan is christelijk werkgeverschap een onmogelijke zaak geworden.
Wie christelijk geloof en dwang onverenigbaar vindt, moet er zelfs voor oppassen het christendom te demoniseren. Wie dit namelijk zo stelt, zal nooit stellen dat dwang an sich uit den boze is. Wie dwang sowieso afwijst, wijst immers het leven zelf, de rechtsstaat en tal van andere basale zaken af. Wie geloof en dwang niet te verenigen acht stelt in feite dat dwang niet verkeerd is, zolang het christelijk geloof er maar niets mee van doen heeft. Het geloof belichaamt dan het kwade element dat dwang immoreel maakt. Problematischer is wanneer we in het licht rond de opmerkingen over de ethiek moeten stellen dat dwang inherent is aan het leven zelf. Dan zouden we namelijk ook dit moeten zeggen: het leven zelf is goed, mits dat leven verschoond blijft van (christelijk) geloof. Het geloof is dan voor je het weet het kwade element geworden dat het geheel van het leven aantast. Wie het geloof elimineert, creëert dus een goed leven.
Er zijn meer kanttekeningen te plaatsen bij opvattingen als van genoemde heren. De lezing van de Bijbel – met name die van het Oude Testament – wordt problematisch en zal gefilterd moeten worden door een theologische constructie die theologisch sluitend zal zijn, maar wel het eenvoudige, gezagvolle en dwingende lezen van de Schriften elimineert. Een net zo belangrijk bezwaar is dat de eenheid van het leven eraan gaat. In de christelijke opvoeding beoogt een ouder niet zozeer de buitenkant van een kind te polijsten, maar veeleer de binnenkant – het hart – van het kind te bereiken. De vorming en geloofsopvoeding van het kind in het gezin rust dit kind toe voor zijn of haar weg in de maatschappij. Wat voor een gezin geldt, geldt ook voor een land. Wie het welzijn van zijn burgers op het oog heeft kan niet blijven staan bij een vrijblijvende buitenkant. Tenzij er natuurlijk sprake is van een negatieve benadering van wetten en normen: als zouden dezen slechts het kwade beteugelen, maar niets goeds in zichzelf met zich meebrengen.
Een andere weg dan Rede of Geweld?
Op de één of andere manier is het in deze tijd verleidelijk toe te geven aan de drang om christendom en dwang te ontkoppelen. Is wat uit dwang geboren is, ook echt? En leidt dwang niet vaak tot geweld? En sommigen zijn bang dat het schrikbeeld van een totalitaire staat zich wel eens tegen het christendom kan keren. En moeten we zoiets in een tijd van angst en terreur niet voor zijn? Maar wie als christen de dwang verwerpt maakt zichzelf onnodig zwak. Het onderscheid met andere religies zal dus op andere punten gezocht moeten worden.
De inzet bij een redelijk en geweldsloos christendom door Paus Benedictus roept de nodige twijfels op. Wie daarnaast nog eens leest hoe veel christenen in het spoor van Kant en anderen dwang en christendom los koppelen ziet de twijfels alleen maar toenemen. In een tijdperk van terreur, globalisatie en wetenschapsexpansie is elke vorm van expliciete dwang uit den boze. Moderne dwang gebeurt impliciet, gestuurd door systemen en structuren en dient reflectieloos en "vrijwillig" te worden ondergaan. Christenen als Benedictus en protestanten als De Vries en Van de Graaf hebben hier geen antwoord op. Zij kiezen voor de gekwadrateerde weerloosheid en zelfs voor het einde van de christelijke ethiek.
Zowel het redelijke als het vrome camoufleren beide het gebrek aan denkkracht en fantasie bij genoemde heren. Wie de dwang afwijst, wijst de vrijheid af. Want wie de dwang afwijst laat zich altijd meevoeren met de grotere machten in het bestaan. Daarom moet in een samenleving die één en al dwang is, de religie weerloos zijn. De enorme potentiële kracht van religie stelt namelijk niets voor wanneer men de weerbaarheid per definitie aflegt. En voorkomen moet worden dat mensen zich mee blijven nemen door de enorme dwingende machten van onze moderne maatschappij.
De Regensburger Rede van Benedictus is een schamele schaamlap. Zeker wanneer we bedenken dat een immens rijk - het Oost-Romeinse - is bezweken onder de islamitische druk van buitenaf. Wie inzet bij de Rede komt onherroepelijk bij de dwang uit. De geschiedenis van het moderne geweld ziet naast een spoor van filosofie ook een spoor van vernietiging en destructie: Jacobinisch, marxistisch en kapitalistisch. Daarom is Benedictus' inzet bij de Rede misschien wel gevaarlijk. Het roept een grenzeloze liberale barbarij op die weet dat ze nooit gestopt zal worden. Het roept de voortdurende chantage op van de kant van de Islamieten, zoals te zien was rond de woorden van Benedictus en zijn afzwakking ervan. En het piëtisme gaat ermee op eigen wijze mee op de loop, zoals te zien is aan de uitlatingen van genoemde protestanten. Is er een andere weg dan de Rede of het Geweld om het christendom te revitaliseren? Om zo Europa te redden?
Noten
[1] Paus roept op geweld af te zweren in het Nederlands Dagblad d.d. 26/09/2006.
[2] Voor de Regensburger Lezing van Paus Benedictus XVI klik hier >>.
[3] Lees meer hierover in "Vroomheid, macht, verlichting" door Peter van Rooden.
[4] Zie hiervoor mijn artikel "De weg naar een theologisch Damascus". Door de woorden van Jezus als leidraad te nemen inzake de vragen van tolerantie en godsdienstvrijheid, laat Van den Brink de evangeliewoorden als het ware samenvallen met de Kategorische Imperativ van Immanuel Kant.
[5] Religie: alleen als ze bijdraagt aan tolerantie in het Reformatorisch Dagblad d.d. 2 november 2005.
[6] Dwang is vreemd aan het christelijk geloof in het Reformatorisch Dagblad d.d. 10 november 2005.
[7] Stel theocratisch manifest op - Bijbelse visie op samenleving verdraagt geen dwang en geweld door dr. ir. J. van der Graaf in het Reformatorisch Dagblad d.d. 02/10/2006.
Nu de druk op religie en godsdienst toeneemt, begint het moderne christendom zelfreddingspogingen te ondernemen. Eén zo'n poging is die om het christendom steeds luid en duidelijker te positioneren als geweldsloze godsdienst en als godsdienst zonder dwang. Hoewel vele gelovigen deze principes al lang en breed in de praktijk brachten, wordt er nu een soort handelsmerk van gemaakt.
Deze tendens van een steeds geweldslozer christendom, die met de Verlichting was ingezet, wordt steeds sterker. Actuele gebeurtenissen versnellen het proces van geweldsloosheid, zoals de commotie rond de toespraak van Paus Benedictus XVI in Regensburg op 12 september. De storm van protest die deze toespraak van Benedictus XVI heeft losgemaakt, is nog steeds niet geluwd. Velen vragen zich af: "waarom heeft de paus bewust voor dat ene citaat gekozen, terwijl er zoveel andere voor het oprapen waren? Waarom moest hij per sé - bij monde van een historische figuur - benadrukken dat de islam zich met het zwaard heeft verbreid?" En wij vragen ons af waarom - getuige zijn laatste uitlatingen - het christendom hier afstand van dient te nemen?
Paus Benedictus gaat ver in zijn ijver om een religie zonder dwang te grondvesten. Bij monde van een Byzantijnse keizer in gevangenschap leek hij te verklaren dat "God en geweld onverenigbaar zijn". Deze indruk versterkte hij tegenover een gezelschap van ambassadeurs uit twintig moslimlanden [1]. Kernwoorden van het christendom - zo verklaarde hij voor het academische gezelschap in Regensburg zijn volgens de paus de dialoog en - en daar richtte zijn betoog zich met name op - de Rede. Dus niet het zwaard, maar de dialoog noemde de paus als het wapen bij uitstek voor het christendom.
Op de keper beschouwd ging de Regensburger Rede [2] dus niet over de vraagstelling "geweld of dialoog", maar over de analogie tussen "geloof en rede". Benedictus XVI betreurt de zogenaamde dehellenisering die de kerk heeft getroffen. Deze dehellenisering heeft volgens hem de rede niet alleen losgekoppeld van het geloof, maar deze binnen de kerk ook in het diskrediet gebracht. De oorsprong van deze ontwikkeling ziet de paus liggen in de zestiende eeuw toen de Reformatie zich afwendde van het humanisme en het "sola scriptura" in stelling bracht:
"Dehellenisatie komt op de eerste plaats met betrekking tot de doelstellingen van de Hervorming in de zestiende eeuw te voorschijn. Kijkend naar de traditie van de scholastische theologie, dachten de Hervormers dat zij met een geloofssysteem geconfronteerd werden dat totaal door filosofie wordt geconditioneerd, dat wil zeggen een hele andere doelstelling van het geloof op een geheel andere denkwijze had. (...) Het principe van sola scriptura, enerzijds, streefde naar geloof in zijn zuivere, fundamentele vorm, zoals die oorspronkelijk in het bijbelse Woord is bedoeld. De metafysica is daarbij niet een voorwaarde van een andere bron, waaruit het geloof moest worden bevrijd om weer volledig zichzelf te kunnen worden. Toen Kant verklaarde dat hij het denken opzij moest plaatsen om ruimte voor geloof te maken, zette hij dit gedachtegoed voort met een radicalisme dat de Hervormers nooit konden voorzien. Hij verankerde zo uitsluitend het geloof in praktische rede, dat de toegang tot de werkelijkheid als geheel ermee werd ontkend."
Lijnen over Kant en Von Harnack
Benedictus trok in zijn Regensburgse rede de lijnen ferm door over Kant naar negentiende-eeuwse theologen als Von Harnack naar nu. De afkeer van het Griekse c.q. hellenistische denken met haar metafysica en filosofie is volgens Benedictus XVI funest gebleken voor de theologiebeoefening binnen de kerk en heeft de kerk verzwakt.
Een kerk die zich alleen maar heeft teruggetrokken op het eiland van de "sola's" (sola scriptura = alleen de Bijbel en niet de traditie en de filosofie, en het sola fide = alleen door het geloof) is volgens Benedictus een zwak christendom dat niet alleen de dialoog met de moderne wetenschap en cultuur niet aankan, maar ook de basis ontbeert voor een overtuigende dialoog. De resultaten van deze ontkoppeling van geloof en rede zijn duidelijk: door zich weerloos te maken op het gebied van wetenschap, cultuur en rede, wordt het geloof zelf hoe langer hoe meer bepaalt door een wetenschap, cultuur en rede die niets met het geloof te maken heeft (en wil hebben).
Wie de lezing van Paus Benedictus leest met het oog op de noodzaak van het christendom zich de rede weer toe te eigenen, ontdekt veel fraais in diens lezing. Maar er is meer. De ondertoon van de lezing is niet alleen een pleidooi ergens voor, maar ook ergens tegen, namelijk tegen het geweld, of om preciezer te zijn: tegen de combinatie "religie en geweld". Volgens de paus haalde hij de woorden van de keizer namelijk aan om aan te geven dat religie dient samen te gaan met rede, niet met geweld [1].
Het lijkt in de ogen van de moderne democratische mens een sympathiek doch vanzelfsprekend gevaar. Als hij iets anders had beweerd dan was hij door de publieke opinie gekielhaald. Religie mag volgens de moderne communis opinio niet worden verbonden met dwang aangezien religie geen onderdeel is van de harde werkelijkheid van macht, politiek, wetenschap en economie, maar tot de totale non-relevante domein van de vrijheid. Religie is in onze maatschappij een privé-zaak en dat moet volgens de goegemeente ook vooral zo blijven. De kerken denken hierover niet wezenlijk anders dan de rest van de maatschappij.
Toch blijft het vreemd. De inzet van Paus Benedictus was immers de weerbaarheid van het christendom en de cruciale rol van dit weerbare christendom voor de redding van Europa. Bij eerdere gelegenheden benadrukte deze paus immers de onlosmakelijke band tussen Europa en het christendom. De vraag is nu wat weerbaarheid voorstelt als bij voorbaat al elk ultiem sanctiemiddel wordt uitgesloten. Ultieme sanctiemiddelen om af te kunnen dwingen - rechten, vrijheden, belangen, etc. - zijn immers slechts overtuigend - en dus reëel - wanneer bij voorbaat juist niet wordt uitgesloten dat er in uitzonderlijke omstandigheden sprake kan zijn van dwangmiddelen, waaronder zelfs geweld.
Wat is de weerbaarheid van een huisvader waard, wanneer hij verklaart dat ingeval van aanranding en mishandeling van zijn vrouw en kinderen, hij uiteindelijk nooit naar dwangmiddelen zal grijpen zoals geweld? Staat de verklaring dat christendom en geweld niets met elkaar te maken hebben, gelijk met het uitroepen van het weerloze christendom dat in een wereld die steeds gewelddadiger optreedt tegenover klassieke en behoudende krachten, uiteindelijk vermorzeld zal worden?
Kanttekeningen
Het is waar: de paus verklaart dat het christendom niet gelooft in bekering met geweld. Niet door de kracht of de dreiging van het zwaard wordt het geloof bewerkt. Daarin onderscheidt het christendom zich van de islam of het democratische denken die beide met geweld een systeem kunnen vestigen dat via de buitenkant steevast leidt tot aangepaste islamitische i.c. democratische burgers. Maar we moeten ons hier geen valse voorstellingen maken.
Allereerst dienen we bekering en kerstening niet door elkaar te halen. Het christendom heeft weliswaar nooit geloofd in bekering door middel van het zwaard, maar wat betreft de kerstening is het een ander verhaal. Volkeren werden gekerstend, dat wil zeggen in uiterlijke zin onder een bepaalde vorm van een christelijke maatschappelijke orde gebracht. Dit kon uiteraard nooit tegen de wil van het volk ingaan. Uiterlijke kerstening is in de geschiedenis nooit louter een individuele zaak geweest en altijd een zaak van gemeenschap en volk.
Verder waren zowel de kerstening als de bekering nooit gericht op een dwang van buitenaf die het bestaande wilde verwoesten, maar stonden beide zaken voor een proces dat van binnenuit werkte en het bestaande zoveel mogelijk wilde bewaren, louteren en heiligen om het zo tot een christelijke cultuur om te transformeren. Maar bij de gedachte dat ware verandering van binnenuit plaatsvindt, zijn meerdere kanttekeningen te maken.
Het van binnenuit is niet alleen, en niet in de eerste plaats van toepassing op de individu, maar op de volksgemeenschap. Niet het hart van een enkele persoon, maar dat van een volk dient bereikt te worden om van daaruit het gehele lichaam door te werken.
Het christendom is geen dualistische religie. Het primaat van de inwerking ligt weliswaar bij het binnenste van een volk, een gemeenschap, een cultuur en een persoon, maar het buitenste staat nooit los van dat binnenste. Met andere woorden: er is een verband tussen een gehandhaafde uiterlijke orde die de gezonde innerlijke orde weerspiegelt.
Het geloof begint weliswaar in het innerlijk van een gemeenschap, volk of cultuur, maar is onmogelijk - bestaat niet - zonder uiterlijke vorm en verschijning. Uiteindelijk wordt het innerlijk zelfs getoetst aan het uiterlijk: de daden en de werken van een mens, een gemeenschap of cultuur.
Beide - geweld en rede - zijn zaken die beginnen bij de buitenkant van de gemeenschap c.q. persoon. Beide kunnen dus nooit het primaat krijgen inzake de religie, maar ook: beide kunnen dus nooit (!) tegenover elkaar worden geplaatst, zoals Paus Benedictus XVI dat doet.
Benedictus en Kant
Paus Benedictus zegt met de woorden van de Byzantijnse keizer: "Geweld is onverenigbaar met het wezen van God en het wezen van de ziel. "God", zegt hij, "houdt niet van bloed. En op een onredelijke manier handelen is tegengesteld aan het wezen van God". Wie iemand tot het geloof wil brengen, heeft de gave nodig om behoorlijk te kunnen spreken en juist te redeneren, zonder geweld en zonder dreigementen. Om een redelijke ziel te overtuigen, heeft men geen sterke arm, of wapens of andere middelen nodig, waarmee men iemand met de dood kan bedreigen." En Benedictus vervolgt: "Een sterke argumentatie tegen een gewelddadige bekering is dit: Onredelijk handelen is strijdig aan het wezen van God. De redacteur, Theodor Khoury merkt daarover op: "Voor de keizer, een Byzantijn die is gevormd door de Griekse filosofie, is die opmerking vanzelfsprekend. Maar voor de islamitische leer is God absoluut transcendent. Zijn wil is aan geen van onze categorieën gebonden, ook niet aan die van de rede."
Met zijn inzet bij de analogie tussen geloof en Rede kiest Benedictus positie tegenover Immanuel Kant. Deze Duitse filosoof ontkoppelde de religie en de Rede en plaatste de religie in de private sfeer, buiten het publieke domein. Weliswaar erkende hij de waarde van de institutionele vorm van religie - om de ongeordende religie te beteugelen, maar het publieke terrein was voor hem het terrein van de Rede waar het geloof buiten moest blijven. Deze houding ten opzichte van religie was niet uitsluitend negatief bedoeld, integendeel. Juist de religie had tot taak de moraal te bewaken en juist een kerk die los stond van de staat hoefde zich alleen nog maar bezig te houden met de zuivere religie: de verkondiging van het geloof en de barmhartigheid. De zo "gezuiverde" religie hoefde geen vuile handen te maken op het terrein van politiek, wetenschap en cultuur [3].
Hiertegen lijkt Paus Benedictus XVI dus stelling te nemen. En dat is opmerkelijk. Liet zijn voorganger nog goede woorden horen over de persoon van Kant, en wordt deze positieve waardering ook gevonden bij andere christelijke Europeanen - zoals bij de Rooms-katholieke Italiaan Buttiglione die in "Europa" moest afdruipen vanwege zijn homostandpunten, de Nederlandse "orthodox-protestantse" minister van landbouw C.P. Veerman en de protestantse theoloog Gijsbert van den Brink [4], Paus Benedictus lijkt een andere weg te gaan.
De vraag is nu of Paus Benedictus werkelijk zo diametraal tegenover Immanuel Kant staat als hij ons wil doen geloven. Het moderne christendom - zowel orthodox als niet-orthodox - verwerpt steeds explicieter elke vorm van dwang en geweld. Net als Kant wil men het geloof redden door het zuiver te houden - door het zuiver te maken - en wil men de religie plaatsen in het domein van de vrijheid. Benedictus verschilt zo bezien niet veel van onze Kantiaanse christenen.
Het zuivere christendom dat de knellende banden van staat, volk, cultuur en politiek kwijt is, kan zich richten op de corebusiness van het geloof: het navolgen van Jezus. Wie zich de werkelijkheid uit handen liet slaan zal zich moeten behelpen met de ethiek, de opvoeding van de eigen kinderen en een heilig en gelovig leven leiden. Maar alvorens de nieuwe geloofsprincipes stevig konden verankeren in de microkosmos van het christelijk bestaan, staat deze aanpak al weer op losse schroeven. De grondvoorwaarden voor ethiek en opvoeding blijken lame ducks te zijn. Want de grondvoorwaarden voor ethiek en opvoeding zijn - hoe je het wendt of keert - de dwang en de eenheid van het leven. Daar hebben sommigen iets op gevonden: niet het hebben van een ethiek is het probleem, maar het hebben van een claim van absoluutheid.
Nederlandse geluiden
Een soortgelijk was er vorig jaar te horen bij monde van de Nijmeegse hoogleraar prof. Van der Ven. Hij meent dat geloof de dwang uitsluit. Tijdens een lezing op de Soeterbeeck-programma van de Radboud Universiteit in Nijmegen, stelde hij dat er alleen toekomst is voor religies wanneer die hun claim op absoluutheid laten varen [5]. Ook bij Van der Ven heeft de angst en dreiging van islamitische moslimterreur de ogen heeft doen opengaan voor de schadelijke kanten van religie. Met name de religies die absolute normen en waarden pretenderen en deze desnoods willen opleggen moeten het in het publieke debat flink ontgelden. Is dat zo, zijn geloof en dwang onverenigbare zaken?
Een reactie op de toespraak van prof. Van der Ven bleef niet uit. Diens pleidooi voor een sociale religie die een absolute openbaringsclaim inwisselt voor een bijdrage aan de sociale samenhang van de samenleving werd niet gedeeld door de protestantse dr. P. de Vries. Volgens De Vries kan men "alleen vanuit de innerlijke overtuiging die het werk is van de Heilige Geest" een ware christen zijn en "nooit door dwang" [6]. Met de notie van het vreemdelingschap en de veelgebruikte zinsnede dat "Gods koninkrijk niet van deze wereld is" dekte dr. De Vries zich in tegen de mogelijkheid van een totalitaire staat die zich baseert op christelijke gronden. Een soortgelijk geluid was onlangs te horen bij monde van de Nederlandse protestant J. van der Graaf in het Reformatorisch Dagblad van 2 oktober j.l. [7].
De logica van dr. P. de Vries en dr. ir. J. van der Graaf bevat een merkwaardige logische structuur. Want wie weet dat het fenomeen dwang onlosmakelijk verbonden is met het leven, ziet in hun woorden de volgende bewering: "Het christelijk geloof is vreemd aan het leven." Net zoals Gods koninkrijk niet van deze aarde is en wij vreemd staat ten overstaan van de aarde, is er in het geloof geen plaats voor dwang. Maar wie deze redeneertrant overneemt, moet wèl de consequenties voor zijn of haar rekening nemen. Een eerste consequentie van deze redenering bewering is het einde van de christelijke ethiek. Een leven zonder dwang is namelijk onvoorstelbaar. Is er dan toch onontkoombaar sprake van dwang in het leven, en is tegelijkertijd dwang onverenigbaar met een christelijk leven, dan bestaat dit christelijke leven doodeenvoudig niet.
Deze weg zullen Benedictus en genoemde protestantse Nederlandse heren wel niet bedoelen. In de ethiek is het christendom namelijk helemaal niet onverenigbaar met dwangmiddelen. Integendeel. Zonder dwang is er geen leven en is er ook geen levend christendom. Wie als christen de dwang afzweert maakt een einde aan de christelijke ethiek. Het is namelijk niet mogelijk om werkgever te zijn zonder dwang uit te oefenen of zonder dwangmiddelen tot zijn of haar beschikking te hebben. Hetzelfde geldt voor talloze andere beroepen met een verantwoordelijk karakter: bestuurder, officier, politieagent, maar ook: ouderschap en ambtsdragerschap. Als het christendom onverenigbaar is met dwang, dan is christelijk werkgeverschap een onmogelijke zaak geworden.
Wie christelijk geloof en dwang onverenigbaar vindt, moet er zelfs voor oppassen het christendom te demoniseren. Wie dit namelijk zo stelt, zal nooit stellen dat dwang an sich uit den boze is. Wie dwang sowieso afwijst, wijst immers het leven zelf, de rechtsstaat en tal van andere basale zaken af. Wie geloof en dwang niet te verenigen acht stelt in feite dat dwang niet verkeerd is, zolang het christelijk geloof er maar niets mee van doen heeft. Het geloof belichaamt dan het kwade element dat dwang immoreel maakt. Problematischer is wanneer we in het licht rond de opmerkingen over de ethiek moeten stellen dat dwang inherent is aan het leven zelf. Dan zouden we namelijk ook dit moeten zeggen: het leven zelf is goed, mits dat leven verschoond blijft van (christelijk) geloof. Het geloof is dan voor je het weet het kwade element geworden dat het geheel van het leven aantast. Wie het geloof elimineert, creëert dus een goed leven.
Er zijn meer kanttekeningen te plaatsen bij opvattingen als van genoemde heren. De lezing van de Bijbel – met name die van het Oude Testament – wordt problematisch en zal gefilterd moeten worden door een theologische constructie die theologisch sluitend zal zijn, maar wel het eenvoudige, gezagvolle en dwingende lezen van de Schriften elimineert. Een net zo belangrijk bezwaar is dat de eenheid van het leven eraan gaat. In de christelijke opvoeding beoogt een ouder niet zozeer de buitenkant van een kind te polijsten, maar veeleer de binnenkant – het hart – van het kind te bereiken. De vorming en geloofsopvoeding van het kind in het gezin rust dit kind toe voor zijn of haar weg in de maatschappij. Wat voor een gezin geldt, geldt ook voor een land. Wie het welzijn van zijn burgers op het oog heeft kan niet blijven staan bij een vrijblijvende buitenkant. Tenzij er natuurlijk sprake is van een negatieve benadering van wetten en normen: als zouden dezen slechts het kwade beteugelen, maar niets goeds in zichzelf met zich meebrengen.
Een andere weg dan Rede of Geweld?
Op de één of andere manier is het in deze tijd verleidelijk toe te geven aan de drang om christendom en dwang te ontkoppelen. Is wat uit dwang geboren is, ook echt? En leidt dwang niet vaak tot geweld? En sommigen zijn bang dat het schrikbeeld van een totalitaire staat zich wel eens tegen het christendom kan keren. En moeten we zoiets in een tijd van angst en terreur niet voor zijn? Maar wie als christen de dwang verwerpt maakt zichzelf onnodig zwak. Het onderscheid met andere religies zal dus op andere punten gezocht moeten worden.
De inzet bij een redelijk en geweldsloos christendom door Paus Benedictus roept de nodige twijfels op. Wie daarnaast nog eens leest hoe veel christenen in het spoor van Kant en anderen dwang en christendom los koppelen ziet de twijfels alleen maar toenemen. In een tijdperk van terreur, globalisatie en wetenschapsexpansie is elke vorm van expliciete dwang uit den boze. Moderne dwang gebeurt impliciet, gestuurd door systemen en structuren en dient reflectieloos en "vrijwillig" te worden ondergaan. Christenen als Benedictus en protestanten als De Vries en Van de Graaf hebben hier geen antwoord op. Zij kiezen voor de gekwadrateerde weerloosheid en zelfs voor het einde van de christelijke ethiek.
Zowel het redelijke als het vrome camoufleren beide het gebrek aan denkkracht en fantasie bij genoemde heren. Wie de dwang afwijst, wijst de vrijheid af. Want wie de dwang afwijst laat zich altijd meevoeren met de grotere machten in het bestaan. Daarom moet in een samenleving die één en al dwang is, de religie weerloos zijn. De enorme potentiële kracht van religie stelt namelijk niets voor wanneer men de weerbaarheid per definitie aflegt. En voorkomen moet worden dat mensen zich mee blijven nemen door de enorme dwingende machten van onze moderne maatschappij.
De Regensburger Rede van Benedictus is een schamele schaamlap. Zeker wanneer we bedenken dat een immens rijk - het Oost-Romeinse - is bezweken onder de islamitische druk van buitenaf. Wie inzet bij de Rede komt onherroepelijk bij de dwang uit. De geschiedenis van het moderne geweld ziet naast een spoor van filosofie ook een spoor van vernietiging en destructie: Jacobinisch, marxistisch en kapitalistisch. Daarom is Benedictus' inzet bij de Rede misschien wel gevaarlijk. Het roept een grenzeloze liberale barbarij op die weet dat ze nooit gestopt zal worden. Het roept de voortdurende chantage op van de kant van de Islamieten, zoals te zien was rond de woorden van Benedictus en zijn afzwakking ervan. En het piëtisme gaat ermee op eigen wijze mee op de loop, zoals te zien is aan de uitlatingen van genoemde protestanten. Is er een andere weg dan de Rede of het Geweld om het christendom te revitaliseren? Om zo Europa te redden?
Noten
[1] Paus roept op geweld af te zweren in het Nederlands Dagblad d.d. 26/09/2006.
[2] Voor de Regensburger Lezing van Paus Benedictus XVI klik hier >>.
[3] Lees meer hierover in "Vroomheid, macht, verlichting" door Peter van Rooden.
[4] Zie hiervoor mijn artikel "De weg naar een theologisch Damascus". Door de woorden van Jezus als leidraad te nemen inzake de vragen van tolerantie en godsdienstvrijheid, laat Van den Brink de evangeliewoorden als het ware samenvallen met de Kategorische Imperativ van Immanuel Kant.
[5] Religie: alleen als ze bijdraagt aan tolerantie in het Reformatorisch Dagblad d.d. 2 november 2005.
[6] Dwang is vreemd aan het christelijk geloof in het Reformatorisch Dagblad d.d. 10 november 2005.
[7] Stel theocratisch manifest op - Bijbelse visie op samenleving verdraagt geen dwang en geweld door dr. ir. J. van der Graaf in het Reformatorisch Dagblad d.d. 02/10/2006.
Lees verder...
Abonneren op:
Posts (Atom)