Re: Valse godsdienst onder de vlag van joods-christelijk

Het is moeilijk om onbewogen te blijven onder de jongste blogposting van Jonathan van Tongeren. Zijn fraaie gedachten roepen louter instemming op. De kritische kanttekeningen die ik bij zijn bijdrage wil plaatsen, moeten dan ook uitsluitend worden beschouwd als kanttekeningen in de marge. In de grond der zaak zijn we het eens; zijn korte analyse verraadt een gelijkluidende visie op de fenomenen 'staat' en 'democratie'.

Of de kerk zelf heeft bewilligd in een rol als bijwagen van de staat waag ik te betwijfelen. Om haar situatie af te bakenen richting de Duitse keizers was toch eerder iets dat haar werd opgedrongen? En de opstelling van de Franse koningen, met hun centralisatie-ijver, liet vaker een zwakke Kerk zien, dan een afgebakende en een zich afbakenende Kerk? En trouwens: was de onderscheiding tussen Kerk en wereldlijke overheid (en niet: Staat) in het oude Israël, waar de oudsten, de adel en de koning een omvattender macht bezaten dan de priesterklasse een voorbode van de onzalige scheiding tussen Kerk en Staat zoals wij die nu kennen? Ik geloof het niet.

De christelijke natie wordt geregeerd door christelijke wereldlijke heren en overheden, van beneden naar boven, en de Kerk is altijd een corrigendum, een principe dat van binnenuit werkt, waar dan ook, in elke tijd. De Berberse denker en historicus Ibn Khaldoen verbaasde zich in de veertiende eeuw erover dat geestelijke en wereldlijke overheden in Europa in feite gescheiden opereerden. Toen al! En voor de islam was dit een ondenkbare situatie. Maar toch moeten we ons afvragen of er wel sprake was van een gedeeldheid. De christelijke eenheid kenmerkt zich altijd door een eenheid in verscheidenheid; of nog beter: een algemene eenheid die wordt bewaard door de bijzondere middelen tot correctie. Het christelijke ene Europa werd bewaard door een Kerk die er dicht bovenop zat, maar niet zelf alle macht naar zich toe trok. Of men zich in de Kerk bewust is geweest van de centraliserende tendensen die immer met toenemende macht en ontwikkeling gepaard gaan, valt te betwijfelen. Centralisatie roept tegenkracht op, en tegenkracht organiseren is in de praktijk hetzelfde als centralisme aanwakkeren. Want waar twee onderscheiden terreinen zich voortdurend centraliseren, valt uiteindelijk niet alleen de samenleving in tweeën, maar zal uiteindelijk de sterkste alle macht naar zich toetrekken. En dat is dus in deze setting altijd de Staat.

Want het is waarschijnlijk dat de primaire macht de grootste en uiteindelijk de enige macht zal zijn. Immers: de Kerk was van meet af aan een corrigendum: geen vervanging van maatschappij en leven. Behalve een historische uitwerking van dit proces, is de vraag belang of dit een onafwendbaar proces betrof, of dat er een onafwendbaarheid is gecreëerd door het niet overzien van de gevolgen van het toegeven aan centralisatie aan beide kanten van de streep.

Nu komt mijn (milde) kritiek: Ik proef bij Jonathan een zeker fatalisme. In een bericht op zijn eigen blog gebruikt hij richting Tom zelfs de term ‘idealisme’. De massaliteit van de ontwikkeling naar de allesoverheersende staat mag ons niet ontmoedigen of doen vluchten naar een eschatologische kunstgreep – zoals die van ‘idealisme’. Een bepaalde somberheid mag ons in de praktische politiek nopen tot behoedzaamheid en laveerkunst; op fundamenteel niveau dienen wij echter elke vorm van fatalisme af te leggen en de ontologische kwestie serieus te nemen.

Deze ontologische imperatief moet ons dwingen de ontmanteling van deze staat ter hand te nemen, en terwijl we zoeken naar de fouten van de Kerk dienen we samen een richting uit te denken waarin de Kerk weer de hoedster wordt van een samenleving zonder excessen als ‘Staat’ en ‘democratie’. Dit project moet mede op bitterlemon.eu opgestart worden. We kunnen beginnen met essays over de 'verlinksing van het christendom'. Wellicht een goed thema voor onze 'debatplaats'?

Aanval op de democratie (II) - Over weigerambtenaren en weigerpartijen

Een groot deel van de Nederlandse ambtenaren weigert om onder een bestuurder van de PVV te werken. Dit bleek uit een enkele dagen geleden gehouden onderzoek van het ambtenarenblad re.Public. Zo'n 54 procent van ambtenaren op rijks-, gemeente- en provinciaal niveau ziet het niet zitten om onder een politicus te werken die tevens aanhanger is van de partij van Wilders: de PVV. Op aandragen van de PVV heeft Minister van Binnenlandse Zaken Guusje ter Horst opgemerkt dat dit ontoelaatbaar is: "Een ambtenaar die zich om andere redenen niet kan verenigen met het beleid dat hij moet uitvoeren, zal ten slotte een andere baan moeten zoeken".

Nu is een groot deel van het Nederlandse ambtenarencorps, net als de leraren en de journalisten, sociaal-democraat of 'links'-liberaal (zeg maar: D66). Uit de mond van de enkele rechtse ambtenaar die er bestaat en die een cursus doet in het kader van zijn of haar werk wordt dit beeld bevestigd. Over het algemeen zijn ambtenaren qua partijpolitieke voorkeur in te delen bij partijen die weigeren met de PVV in de regering te zitten: PvdA, GroenLinks, D66, SP en ChristenUnie. Voor wat betreft weigerambtenaren zal dit niet veel anders zijn. De vraag is: waarom is het ontoelaatbaar dat een ambtenaar weigert voor een bestuurder te werken die namens een democratisch verkozen partij in het kabinet zit, en waarom is het daarentegen toelaatbaar dat partijen zelf weigeren met zo'n partij als de PVV samen in het kabinet te zitten?

Dit laatste is namelijk een ernstige zaak. Onze constitutie kent niet het verschijnsel 'partij'. Wel de gekozen volksvertegenwoordiger die samen met de andere verkozenen de Staten Generaal vormen. Elke volksvertegenwoordiger is niet slechts de vertegenwoordiger van zijn achterban. Hij is weliswaar verkozen door de achterban en kan afgevaardigde zijn van een groep van kiezers, maar elke verkozen volksvertegenwoordiger vertegenwoordigt heel het volk. Niet de wil van de achterban, maar het algemeen belang van het volk dient de leidraad te zijn van elke parlementariër. "Zonder last en ruggespraak" dient een Kamerlid zijn of haar afweging te maken en een stem uit te brengen.

Daarom wordt in de media altijd gemeld: "De Tweede Kamer heeft besloten... (etc.)", en niet: "een deel van de Kamer heeft besloten (en een ander deel niet)". Het behoort tot de zogenaamde democratische principes dat ieder parlementariër zich op voorhand neerlegt bij een eventueel besluit van de volksvertegenwoordiging. En van het volk wordt hetzelfde verwacht. De eenheid van volkswil en uitvoerende macht wordt in ons land nog eens onderstreept door het feit dat ministers in dienst zijn van de Kroon die boven alle partijen staat en dat de regering (in dienst van de Kroon) het volk regeert en niet het parlement. Het parlement geeft de stem van het gehele volk. En deze volkswil wordt soeverein uitgevoerd door een kabinet dat regeert namens het hele volk.

Een partij die dus op voorhand weigert met een andere partij in een kabinet te zitten, weigert dus het volk en haar vertegenwoordiging te erkennen. Niet slechts een deel, maar in principe het volk als geheel (wat iets anders is als het gehele volk als optelsom van individuen elk met een eigen mening). Wie weigert op voorhand met een partij in een kabinet te zitten, moet zich afvragen wat hij of zij als partij in een parlement te zoeken heeft. Het parlement is er voor de regering, en niet andersom. Wie voor zichzelf een deel van het volk - en theoretisch zelfs eventueel de meerderheid - uitsluit van de regering, verwerpt het regeren namens het volk, en verwerpt bovendien het parlement als vertegenwoordiging van het volk. Let wel: ik spreek niet over het proces van kabinetsformatie; ik spreek over de principiële bereidheid de ander te erkennen als vertegenwoordiger en zelfs als drager van een (eventueel meerderheids-)kabinet.

De weigering van genoemde partijen om op voorhand met een PVV samen in één kabinet te zitten, is dus een aanval op de democratie. Je mag als partij iets onwaarschijnlijk achten, maar dat is principieel nog iets heel anders dan onaanvaardbaar. Wie van tevoren het "onaanvaardbaar" uitspreekt, zet op voorhand al het behoorlijk bestuur op losse schroeven. Het gemak waarmee veel partijen dus een banvloek uitspreken over de PVV zegt dus iets over het onvermogen ook daadwerkelijk te geloven in de democratie waar men anders zo de mond vol van heeft. Deze zaak is uiteraard niet uitsluitend op een PVV terug te voeren, maar ook en allereerst op een uitsluiting van de SGP door veel partijen in dit land al in een veel eerder stadium.

Dat uitsluiting sinds jaar en dag schering en inslag is, betekent wellicht dat de huidige democratische gesteldheid bij veel 'democraten' een wassen neus is. Dat uitsluiting wellicht onvermijdelijk is, betekent wellicht dat de democratie zelf een wassen gebouw is.

Daarom is het vreemd dat partijen wel, en ambtenaren niet mogen weigeren een kabinet (of ander bestuurlijk orgaan) met de PVV als deelgenoot te ondersteunen. Een partij is in een democratie immers van groter gewicht dan een ambtenaar? Of vergis ik me hier en dienen slechts ambtenaren zich op te stellen als democratische horigen, maar mogen partijen, volksvertegenwoordigers en bestuurders er een eigen democratie op na houden? Met een eigen volk en een eigen opvatting over wie wel of niet tot dit volk behoort?

Aanval op de democratie (1) - Egbert Schuurman

Is het de democratie die haar eigen kinderen opeet, of zijn het haar kinderen die de democratie opeten? Ik denk allebei. Natuurlijk zeker het eerste: democratie relativeert de orde kapot, vernielt het gezag, plaatst de macht van het getal boven de waarden van traditie, gemeenschap en verbondenheid. Hierover op een ander moment meer. Van het tweede geval: de kinderen van de democratie die hun moeder opeten, zijn de laatste tijd (zo sinds het ontstaan van de democratie) vele voorbeelden te noemen. En dat blijft opmerkelijk. Nu geef ik niet zoveel om democratie. Niet dat ik zo zucht onder het bestel, maar mijns inziens wordt onze beschaving niet primair gedragen door democratie, maar wordt bepaald door andere factoren. Maar daarom is het des te verbazingwekkender dat het juist de voorstanders van democratie zijn die dit stelsel moedwillig de nek omdraaien. Een voorbeeld hiervan is het nieuwste voorstel van Egbert Schuurman, senator voor de ChristenUnie in de Eerste Kamer der Nederlandse Staten Generaal.

De heer Schuurman wil een zogenaamde 'crisistax' invoeren; een belasting voor Nederlanders die meer dan premier Balkenende verdienen, dus meer dan zo'n 125.000 Euro per jaar. Boven dit bedrag zouden mensen in plaats van 52% zo'n 60 % belasting moeten gaan betalen, en dan zo dat men geen gebruik kan maken van hypotheekrenteaftrek wat betreft het bedrag dat men in deze hoogste schijf aan de Staat dient af te dragen. Volgens senator Egbert Schuurman komt deze zogenaamde 'crisisbelasting' tegemoet aan een "breed beleefd, sluimerend gevoel in de samenleving, dat de hogere inkomens nu echt eens moeten worden aangepakt''. En: "De mensen zijn het spuugzat, dat sommige bazen van onderwijsinstellingen, ziekenhuizen en woningcorporaties zo vreselijk veel verdienen. Er is behoefte aan een krachtig signaal van de overheid.'' Een aantal opmerkingen wil ik hierbij plaatsen.

Allereerst is het opmerkelijk dat Schuurman er niet voor terugdeinst gedrag te vertonen dat partijgenoten zouden kunnen aanmerken als 'populisme'. "De mensen zijn het spuugzat". Dan bedoelt Schuurman de mensen minus de meerverdieners. En: "hogere inkomens moeten worden aangepakt". Hoger dan wat? Hoger dan dat van premier Balkenende. Schuurman maakt graag gebruik van simpele voorstellingen. Wie is de hoogste in het land? De koningin? Nee, premier Balkenende. Wie zijn de veelverdieners? "Sommige bazen van onderwijsinstellingen, ziekenhuizen en woningcorporaties". Is dat zo, meneer Schuurman? Verdienen alleen bazen uit de overheids- en semi-overheidssector meer dan onze premier? En niet zelfstandigen, ondernemers, filmregisseurs, etc.?

Schuurman is een populist. Zijn hele leven heeft hij doorgefilosofeerd over één thema: de vertechniserende maatschappij - een 'geleend' thema van zijn leermeester prof. H. van Riessen. Nu, met loodgieterslogica is veel te begrijpen. Als iets niet past, dan pruts je er toch gewoon een ander onderdeeltje aan vast? Dat mensen in de collectieve sector volgens de huidige politieke maatstaven niet meer zouden mogen verdienen dan de Balkenendenorm is in zekere zin logisch: de hoogste ambtenaar moet het meeste verdienen van alle ambtenaren. Maar nu komt het: volgens Schuurman moeten alle Nederlanders minder verdienen - of mogen eigenlijk niet echt meer verdienen - dan de hoogste ambtenaar: de premier. Alle Nederlanders zijn blijkbaar in dienst van de staat - of hebben een vergelijkbare status. Het lijkt erop dat burgers in crisistijd ondergeschikten zijn van een staat en zich moeten schikken naar de wensen van hun meerderen. De maatschappij is in dienst van de politiek.

Raar. Het zou toch andersom moeten zijn? Minister betekent toch 'dienaar'? 'Dienaar' van de Kroon, van het volk of het algemeen belang? Wie inzet bij de dienaar kan dus beter inzetten bij de minstverdienenden. Dus bij hen die beneden het sociaal minimum zitten. Laten zij die het sociaal minimum hebben en erboven zitten maar bloeden. En laten om te beginnen Balkenende en Schuurman hun salarissen aanpassen op de minst verdienende dienaren van dit land; de 'Schuurman-norm' is dan geboren.

Schuurman borduurt zijn hele leven voort op het werk van zijn leermeester Van Riessen. Diens hoofdwerk was "De maatschappij der toekomst". In de maatschappij van Schuurman is er geen ruimte meer voor toekomst. Voor de toekomst van een maatschappij is er ruimte nodig voor nieuwe initiatieven vanuit deze maatschappij. Ook financiële ruimte. Welnu, wie straks meer verdient, moet zijn geld afstaan aan de Staat. Het is straks niet meer mogelijk om vanuit de maatschappij eigen initiatieven te ontwikkelen èn te bekostigen! Daarvoor zijn immers mensen nodig die iets meer kunnen missen. Volgens Schuurman moet iedereen die iets kan missen, dit laten afvloeien naar de staatskas. De overheid bepaalt immers wat er wordt geïnitieerd en wat er gebeurt, en niet de burgers.

Schuurman keert de verhoudingen om. Vrije ondernemers zijn ambtenaren geworden. Vrij burgers staatslakeien. Zelfs de notie van solidariteit, van 'de sterkste schouder, de grootste lasten' is niet de werkelijke drijfveer. Het werkelijke motief van deze senior van onze Eerste Kamer der Staten Generaal is tegemoet komen aan sluimerende gevoelens in de samenleving. Wat nu, als meerverdieners grote financiële verantwoordelijkheden blijken te bezitten? Richting ouders, landbezittingen, kerkelijke of charitatieve instellingen? Daar heeft Schuurman lak aan. Zoals zijn partijgenoten in het kabinet meewerken aan het creëren van een politiestaat waarin elke fatsoenlijke burger onder curatele wordt gesteld, zo pakt Schuurman het anders aan. De financiële mogelijkheden om zich te handhaven tegen het staatsgeweld moeten eraan geloven. Het initiatief van het volk moet worden gebroken.

Ten slotte een citaat van prof. dr. ir. H. van Riessen, de leermeester van Schuurman: "Het is immers zo dat de maatschappelijke tendenties in de richting van de totalitaire maatschappij wijzen, maar bovendien (blijkt), dat de benadering van onze samenleving met de idee en de praktijk van haar planmatige beheersing haar op een weg voert, waarop men van kwaad tot erger voortschrijdt. Door de opheffing van de soevereiniteit in eigen kring, krijgt de maatschappij reeds een totale, collectieve structuur, terwijl door de overschrijding van het critische punt in de balans van gezag en vrijheid ten behoeve van de gecentraliseerde beheersing der toekomst, men gedwongen wordt tot een slechts door de mogelijkheden van de planning gelimiteerde procedure van vrijheidsbeperking."

Schuurman heeft veel boekjes gelezen en geschreven, maar heeft er klaarblijkelijk van meet af aan niets van opgestoken.

Leuke actie

Sinds vanochtend lees ik de NRC Next. Vijf weken lang voor slechts vijf Euro, en dan op zaterdag in plaats van de NRC Next de NRC Handelsblad zelf. Daar moet dus flink geld bij worden gelegd. En dat is ook de reden waarom ik het doe. Voor vijf Euro krijg je vijf weken lang genoeg bewijsmateriaal door de brievenbus over het misdadig karakter van de journalistieke elite van Nederland, en bovendien draai je ze ook nog eens een financiële poot uit. Het gaat al slecht met de NRC en haar zusje Next. Als iedereen ingaat op deze aanbieding zal er weer een linkse journalist de laan uitgaan.

In de Next van vandaag een groot artikel van Rob Wijnberg over Susan Sontags filosofie van de beeldcultuur: "Kijken, kijken, maar vervolgens niets doen".
xxxxx

Dodenherdenking 2009

Een samenleving die de dood naar de rand van haar bestaan heeft verdrongen, is een onwerkelijke samenleving. Ondanks de Heideggeriaanse wijsheid dat juist de begrensdheid van het leven door de dood dit leven zinvol maakt, is mijn ervaring precies andersom: waar de dood naar de rand is geduwd, wordt de wereld gek. Behalve voor hen die in de nabijheid van Onze-Lieve-Vrouwe de liturgie van wijn en sigaren vieren.

Maar nog steeds voelen wij ons in Nederland Anno 2009 verplicht om aan de vooravond van 5 mei, Bevrijdingsdag, op 4 mei 'onze doden' te herdenken. En ook de zogenaamde 'Dodenherdenking' van dit jaar werd in ons land wel heel bijzonder gevierd. Met dreigementen aan reeds overleden personen. Want wat is het geval? Het Algemeen Dagblad had gisterochtend op de voorpagina een foto geplaatst van de dader van Koninginnedag. Het bleek een 'verkeerde' Karst T. te zijn. Het AD had de foto van Hyves gehaald nadat SBS 6 hetzelfde had gedaan in een televisie-uitzending. Maar waar SBS nog een balkje voor de ogen had geplaatst, liet het AD zelfs dit weg. En toen bleek het een andere, een 'verkeerde' Karst T. te zijn die men had geplaatst. Zelfs geen familie. Een verkeerde, ondanks - naar zeggen van het AD - de getuigenverklaringen van vier bekenden van Karst T. die hadden verklaard dat dit de juiste Karst T. was.

En nu komt het: de 'verkeerde' Karst T. kreeg meteen talloze dreigementen, haat- en dreigmails toegezonden. Dreigmails aan iemand die al dood is - je vraagt je af: hoe slim zijn al die dreigende Nederlanders?

Maar goed: dit plaatst het fenomeen Dodenherdenking in een ander perspectief. Doden hoef je niet alleen te herdenken (zeven minus één); je kunt ze ook bedreigen. Waarmee? Met mails en met haat.

Is dit surreëel? Niet minder surreëel dan de dag na Dodenherdenking een popfestival organiseren waarmee alle vrijheden anno 2009 worden gevierd en dit direct koppelen aan WO II en Anne Frank en de hele rataplan.

Eén van die vrijheden die met popfestivals worden 'gevierd', is het ongeremd haat spuien op Internet. Een andere vrijheid is het plaatsen van foto's van onschuldige personen op de voorpagina van kranten en ze presenteren als meervoudige moordenaars. En de vrijheid om de doden te haten. En natuurlijk de vrijheid van het AD om de 'verkeerde' Karst T. af te schepen met een bosje bloemen en een paar honderd Euro schadevergoeding (dit laatste is natuurlijk giswerk).

Een ander surreëel moment beleefden afgelopen zondag enkele Apeldoornse kerken. Diverse kerkdiensten werden verstoord door Duitse sekteleden die de kerken ervan beschuldigden schuldig te zijn aan de moord op Koninginnedag. Omdat ze 'net als Lot bij Sodom bleven wonen'. Nu werd Lot later in het Nieuwe Testament een rechtvaardige genoemd, maar sekteleden zijn blijkbaar niet zo Bijbelvast. Zelfs de dode Lot wordt gehaat en dreigementen vliegen in het rond.

Een laatste surreëel moment beleefde ik gisteren in Antwerpen. Ik zat in het Hilton Hotel te eten, samen met mijn vrienden dr. Pieter Huys en Tom Zwitser. Zo rond het moment van herdenken begon een bejaarde vrouw te raaskallen. Ze was waarschijnlijk dronken. Door enkele personeelsleden werd ze 'begeleid' naar meer gepaste oorden. En we kregen een excuus. "Waarvoor?", vroeg ik, want wij hadden geen last van haar gehad, "zolang het personeel maar niet schreeuwt, valt het nog wel mee". De Nederlandse stagiaire keek me niet begrijpend aan en liep weg. Niet de vrouw was onwerkelijk, wel onze Nederlandse stagiaire. Na de maaltijd stonden we op en staken een sigaar op: een Justus van Maurik.

Onder de voet van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal vroeg ik me af: waarom herdenken we de doden? Doden herdenken doe je in de kerk door een Heilige Mis op te dragen. De dood zelf herdenk je niet - de dood is niet te denken, laat staan te herdenken. Je kunt wel doden herdenken die in werkelijkheid nog leven. Zelfs na het sterven. En ook het sterven is te gedenken. Hierdoor zijn we in staat ons leven zo te leven dat het zelfs voor onze kinderen tot een gedenkwaardig leven wordt.

De liturgie van de oude wereld loopt niet synchroon met die van de nieuwe wereld. Voor mij vielen gisteren het gedenken van het sterven en het vieren van de vrijheid samen in het drinken van een glas wijn met vrienden, in het oudchristelijk 'tolereren' van een raaskallende oude vrouw en in een goede sigaar achteraf. In het moment dat de rook van Justus van Maurik omhoog slingerde langs de spits van de Onze-Lieve-Vrouwe.

Battle of the Books

Het moderne Europa heeft het humanisme tot grondslag verheven. Daarmee heeft ze een oude slang aan haar boezem gedrukt. Want het humanisme is een smerige oorlog. Van boeken tegen boeken. Van boeken tegen het Boek. En van boeken tegen het leven zelf.

Humanisme is oorlog. In de satire “Battle of the Books”, van Jonathan Swift (1667-1745), de Engelse schrijver die vooral bekend is geworden door zijn Gulliver’s Travels, wordt de aanzet gegeven tot deze conclusie. Swift schreef zijn satire als onderdeel van de literaire polemiek die zich eind zeventiende eeuw in Europa afspeelde tussen aanhangers van de klassieke traditie en die van de moderne cultuur. Laatstgenoemden meenden dat de moderne cultuur van wetenschap en rede superieur was aan de klassieke cultuur van Athene en Rome. Maar waar moderne schrijvers bij de klassieken bijgeloof en bekrompen denken zagen, meenden de verdedigers van de Klassieken dat deze oude boeken, zoals die van Virgilius, Cicero, Homerus en Aristoteles, tijdloze voorbeelden waren voor een gezonde en volwaardige cultuur. Swift beeldde deze strijd uit door in zijn satire de boeken tot leven te laten komen: het gevecht tussen boeken. Zo heftig dat zelfs het manuscript waarop dit gevecht is opgetekend beschadigd raakte en zodoende de lezer in het ongewisse laat over de uitkomst van het gevecht tussen moderngezinden en klassiekgezinden.

De verdedigers van de Klassieken waren dus niet zo onder de indruk van de toename van kennis van wetenschap en filosofie. Evenmin van de idee van vooruitgang. Men verwierp de houding van kritiek die als ze eenmaal in gang was gezet, alles zou ondergraven. De geschiedenis gaf de ‘klassieken’ gelijk. De kritiek van de modernen op de plaats van de Klassieken bleek uiteindelijk niet terug te schrikken voor kritiek op de Bijbel. De kritiek op cultuur resulteerde alras in een kritische houding ten aanzien van Kerk en politiek, met revolutie als gevolg. Jonathan Swift stond nog midden in de strijd; midden in “The Battle of the Books”, en hij liet in deze satire de uitkomst van de strijd in het midden. Want een klassiek mens weet: wie er ook wint, de natuur, met haar eeuwige wetten, is onverwoestbaar.

In “Battle of the Books” maakte Swift gebruik van een reeds bestaande parabel, die van de spin en de bij. De moderne cultuur met haar schrijvers en filosofen stelt Swift voor als een spin in een web. Volgevreten met talloze vliegen, spint hij zijn web, vanuit zijn eigen lichaam dat volgens Jonathan Swift weinig anders is als "a good plentiful Store of Dirt and Poison." Met minachting spreekt de spin over de bij – beeld van de klassieken, van de echte schrijvers – die rondvliegt zonder web als huis, zonder angst over wat anderen van hem zullen denken. Waar de spin zijn maaksel vanuit de vuiligheid van zijn eigen lichaam opbouwt, onttrekt de bij zijn materiaal aan de natuur, waar hij rondvliegt in de velden waar hij thuis is en zich thuis voelt.

Oppervlakkig gezien gaat de “Battle of the Books” dus om een strijd tussen ideeën. Of liever gezegd: de strijd om het behoud van de klassieke, artistieke verbeelding tegenover de koude, levenloze rationaliteit van de modernen en de culturele en literaire critici. En dat is een thema dat veel conservatieve, klassiekgezinde mensen in Europa en Amerika aanspreekt. Niet voor niets gaf het Intercollegiate Studies Institute (ISI) – een Amerikaans traditioneel conservatief instituut – eind 2008 een boek uit waar eenzelfde toon in klinkt: Wreck of Western Culture: Humanism Revisited, van de Australische cultuursocioloog John Carroll.

Op een haast niets ontziende manier gaat Carroll, hoogleraar Sociologie aan de Universiteit van Melbourne, aan de hand van Great Books vijfhonderd jaar westerse cultuurgeschiedenis langs om te concluderen dat deze ‘geschiedenis van vijfhonderd jaar humanisme’ zo dood als een pier is en dat het humanisme daar zelf de hoofdschuldige aan is. Van Donatello tot Freud, van Velázquez tot Darwin ziet Carroll een ontwikkeling waarin de mens zelf het centrum van de wereld wilde zijn, en hij stelt dat deze vervanging van God door de mens op een culturele en morele ramp is uitgelopen. Carroll: “Het menselijk individu is niet alleen geen schepsel en schepper in één, en ook geen hoog ontwikkelde vis, zoals Darwin ons wilde doen geloven. Het is waar, geef een vis een bewustzijn en je krijgt een modern individu wiens aardse bestaan wordt doorgebracht in angst voor die onvermijdelijke toekomst, de dood, een onbewuste angst die alle plezier vergalt. Het schepsel verandert in steen.”

Carroll is oneindig veel scherper dan een humanist als Stephen Toulmin, die reeds in Cosmopolis – The Hidden Agenda of Modernity (1990) stelde dat de tragiek van de westerse cultuur het uiteengaan van wetenschap en kunsten was. Volgens Toulmin is de remedie eenvoudig, namelijk de verzoening tussen de exacte wetenschappen en de humanistische traditie. Nee, volgens Carroll omvat het humanisme juist ook de dodende, zogenaamd ‘exacte’ wetenschappen zoals die van Freud, Darwin en Marx. Juist door het hogere en het lagere van ons bestaan uit elkaar te trekken, kon de wetenschappelijke, economische en technische vooruitgang ongestoord expanderen. En het humanisme leende zich uitstekend voor dit uit elkaar trekken doordat het wezen van het humanisme de onderdrukking van de natuur door de cultuur, i.c. de boeken inhoudt. Met alle gevolgen vandien voor de mens. Carroll: “Onze gezonde instincten zijn tot vrijwel nul gerationaliseerd door deze ziekte, deze illusie dat de geest het zijn opnieuw kan vormen.”

In Carroll echoot iets door van eerdere de waarschuwingen van George Steiner die in 1971, in zijn essay In Bluebeard’s Castle, reeds stelde: “In plaats van de doeleinden en de spontane verlangens van de mens te dienen, zijn de ‘positieve waarheden’ van de exacte wetenschap en haar wetten een gevangenis geworden, nog donkerder dan (de imaginaire kerkers – Carceri d'Invenzione (1745), EvG) van Piranesi, een carcere om de toekomst in op te sluiten. Niet de mensen, maar de feiten bepalen de loop van de geschiedenis.” Daartegenover poneerde Steiner een keuze voor de “utopische bronnen van het humaan bewustzijn”. Deze utopische bronnen bleken later, in het essay Real Presences, ideeën te zijn die volgens Steiner niet konden bestaan zonder Transcendentie. Een gezonde cultuur – een cultuur die de naam ‘cultuur’ waardig is – is er slechts bij de gratie tussen het contract tussen God en mens. Waar dit contract wordt verbroken, belanden we in een cultuur van “boeken over boeken en boeken over die boeken”. Ook Steiner keerde zich, evenals Swift dat eerder deed, tegen een cultuur die wordt gedomineerd door critici, door spinnen die de echte cultuur willen verstikken in hun web.

Maar Steiner ging niet zover als Carroll. Waar Steiner nog denkt, voelt en gelooft door, in en via de boeken van de cultuur, van het humanisme, wil Carroll af van het keurslijf van de humanistische utopie. Steiner wil juist de utopie, zoals hij in Real Presences pleit voor het “utopia van de zondag”; namelijk datgene wat er na onze deconstructie overblijft om de verbeelding te voeden. Carroll wil geen utopie, want cultuur zonder natuur is, evenals het koude modernisme, een web dat je gevangen houdt, totdat de spin je doodt en leegzuigt.

Het is trouwens opmerkelijk dat het ISI een boek als dat van Carroll heeft uitgegeven. Deze denktank gaf tot nu toe voornamelijk boeken uit die uitblonken in culturele en literaire uitwijdingen over ´Great Books´ en ´Great Men´; de ideeën van de hogere cultuur zouden ons moeten redden. Niet dat men daarin onwaarheid sprak. Want juist in de Klassieken zou de natuur, de wijsheid en de transcendente weer moeten spreken. Maar dat spreken gebeurde maar niet en het luisteren verzandde uiteindelijk in het drijfzand van “boeken over boeken en boeken over die boeken” - waar Swift en Steiner in zekere zin reeds tegen waarschuwden. Heeft men bij ISI soms geluisterd naar de kritiek van Claes Ryn, die in een kritiek op het Amerikaanse conservatisme, dit conservatisme juist beschuldigde van intellectuele en artistieke luiheid? Ryn: “American intellectual conservatives seem to feel no existential need for poetry, novels, paintings, symphonies, films, and such.” (in: Modern Age, 2007)

Mocht men bij ISI naar Ryn geluisterd hebben, dan is dit een goede zaak. Want op de keper beschouwd, is de “Battle of the Books” in de diepste grond geen strijd tussen boeken onderling, om een tegenstelling tussen boeken van modernen en boeken van klassieke auteurs. Het gaat bij Swift om iets anders; de werkelijke oorlog bij hem is die tussen de critici van de natuur en haar wijsheid enerzijds en de inwoners en representanten van de natuur anderzijds. Waar zogenaamde wetenschappelijke kennis toeneemt, en bij het voortschrijden de oude kennis haar waarde ontneemt, en waar een vooruitgang voortwentelt en de oude wereld als een oud kleed van zich afwerpt, is volgens de Klassieken – en haar verdedigers – de waarde van de natuur blijvend.

Bij verontruste humanisten als Stephen Toulmin gaat het om ideeën die sturing moeten geven aan de vooruitgang van wetenschap en techniek, om te voorkomen dat de wereld ten onder gaat aan “institutionele aderverkalking”. En George Steiner ziet deze ideeën slechts bestaan als het contact met de hogere werkelijkheid – het transcendente – niet verbroken wordt. Want zonder contract met ‘God’ wordt de wereld van wetenschap en rationaliteit volgens hem een kerker; gelukkig schenkt ‘God’ ons de broodnodige utopie om te overleven en onze vrijheid te behouden.

Maar John Carroll gelooft niet dat ideeën los verkrijgbaar zijn, al dan niet met behulp van een ‘God’ die ons de utopie schenkt om te blijven geloven dat er meer is dan de kerker. En Carroll gelooft evenmin dat ‘humane ideeën’ en rationaliteit te mixen zijn tot een leefbare wereld, zoals Toulmin schijnt te denken. Want aan het slot van zijn boek stelt hij: “Er bestaan eeuwige wetten – zedelijke en metafysische – en op het diepste niveau is kennis van die wetten het menselijk geweten aangeboren. (…) Dus hoezeer het waarachtige geweten in een bepaalde periode ook vervormd en onderdrukt wordt, het zal nooit helemaal uitgewist worden. (…) De mijlpalen van de weg die een cultuur, onze cultuur moet gaan, zullen overleven en zijn er voor iedere volgende generatie die ervoor openstaan. Zo gezien hebben we altijd vaste grond onder onze voeten.”

Nu, ook George Steiner gelooft dat de ‘hoop’ ongevoelig is voor deconstructie door literatuurwetenschappers en taalfilosofen, maar Carroll gelooft in meer: hij gelooft in vaste grond. Welke strijd er ook wordt gevoerd; boeken zijn altijd een bijzaak. “The Battle of the Books” vindt immers plaats op de vaste grond van eeuwige wetten. Al in de parabel van de spin en de bij liet Jonathan Swift zien dat deze eeuwige wetten vrijheid schenken; zoals de bij zich vrij van bloem naar bloem beweegt zonder acht te slaan op reputatieschade of webbeschadiging. En eeuwige wetten schenken de mens plezier. Dat wist Swift, dat wisten zijn medestanders, en dat weet ook John Carroll. En als het goed is, weten wij dat ook.

Naar aanleiding van: John Carroll, The Wreck of Western Culture. Humanism Revisited. ISI Books, Wilmington, DE, 2008, 275 p. ISBN10/13: 1933859695 / 9781933859699.

Opinieleiders

Koninginnedag 2009 is uitgelopen op een drama. Wat voor mij persoonlijk begon als een dag met mooi weer, spelletjes bij de kinderen op school, de driekleur uitgestoken en vaderlandse liederen in het hoofd en op het strottenhoofd, werd een afknapper. Ik ben geen monarchist, zij het wel een vaderlander die niet los staat van het Oranjehuis. Toch viel me gisteren dit op: de media zijn zelfs op een moment als er zich zojuist een drama heeft afgespeeld vol met geleuter. Zakelijk geleuter, prietpraterig geleuter, psychologisch geleuter. Ik zeg het niet gauw, maar op zo'n moment was de waardige toespraak van een werkelijk aangedane koningin een verademing te midden van het mediageklets - enkele gewone burgers achter de microfoon uitgezonderd.

Nederland is een land van toeschouwers, van mensen die gniffelen als een dorpsgek met drek gooit, maar ook een land van mensen die direct een opinie klaar hebben om het drama te neutraliseren of te kanaliseren richting het eigen politiek program.

Twee voorbeelden hiervan wil ik u niet onthouden. Het eerste voorbeeld is het 'hoogstaande' commentaar van neoconservatief Henk Steenhuis. Deze gewezen hoofdredacteur van HP/De Tijd en pro forma medewerker van www.dedagelijksestandaard.nl, liet al zijn ressentimenten de vrije loop. In het artikel "Wegwezen", op z'n persoonlijke site www.welingelichtekringen.nl, beschuldigde Steenhuis kroonprins Willem-Alexander ervan slechts toegekeken te hebben bij het incident en te hebben ingegrepen. Steenhuis: Opvallend is dat de kroonprins - die in het leger de rang van generaal bekleedt en op zijn uniform talloze militaire onderscheidingen draagt - niet deelnam aan de eerste hulpacties. Net als de rest van het gezelschap dook Willem Alexander weg op de open bus en maakte dat hij wegkwam. Als Welingelichte kringen goed is geïnformeerd, is het strafbaar om je snel uit de voeten te maken als mensen zich in levensgevaar bevinden."

Is dit dezelfde Steenhuis die destijds opriep tot een meer hoogstaand islamdebat in Nederland? Die Leon de Winter aanviel vanwege diens laaghartige bejegening van prof. J.A.A. van Doorn tijdens dit debat? Die volgens een reaguurder op het gewraakte artikel ooit zei: "GeenStijl vind ik een walgelijke site. Ogenschijnlijk wordt op een olijke manier het nieuws doorgegeven, maar vergist u zich niet. Het is in handen van psychopaten en de grappen die ze maken, zijn slechts een vermomming voor hun verrotte geest."?

Ja. Weerzin tegen kerk en christendom kenmerkt de meeste medewerkers van welingelichtekringen.nl, net als weerzin tegen het koningshuis en een grote voorliefde voor homorechten. Nu was dus de weerzin tegen het koningshuis aan de beurt. Meteen na het drama dus zo'n bericht geschreven. Als eerste reactie. Het zegt veel over deze man. En weinig goeds.

Een andere reactie was niet minder bizar, en wel die van Marc Chavannes, één van de boegbeelden van de NRC Handelsblad. In zijn eerste reactie, "Ongeloof voor Het Loo", zei Chavannes: Als het maar geen allochtoon is. Als het maar geen republikein is. Het zijn dingen die door je hoofd schieten - de reacties daarop zouden naar kunnen worden." Waarop een lezer treffend zei: "Waarom meteen gepaniekt over gevolgen in de publieke zin, waar is het meeleven met slachtoffers?" Er is dus bij menigeen verbazing over de zakelijke toon van veel 'opinieleiders'. Maar onder de zakelijkheid zit het ressentiment. Waar haalt Steenhuis zijn grieven vandaan? En waarom zegt Chavannes: "Als het maar geen republikein is"? Nee, Chavannes, het was een monarchist en geen republikein (want als het geen republikein is, of een lid van het Republikeins Genootschap, dan is het dus volgens Chavannes waarschijnlijk een monarchist), dus je kunt gerust verder bloggen. Als een monarchist een aanslag pleegt op het koningshuis en daarbij en passent vijf mensen doodt, is er volgens Chavannes niet zoveel aan de hand. Als het dan ook nog eens geen allochtoon is, èn er zit geen organisatie achter, dan is er alleen maar persoonlijk leed. En daar weet de NRC wel raad mee.

Onze libertijnse opinieleiders zijn weer eens door de dranghekken heengereden en hebben voor de zoveelste keer een aantal lezers omver gereden. Waarna Steenhuis en Chavannes elkaar de hand kunnen schudden. Wanneer wordt dit soort mensen eens moe van zichzelf?

Hinken op twee benen

Na het vertrek van partijideoloog prof. Frank Ankersmit bij de VVD, is ook het CDA één van haar ideologen kwijt: prof. Anton Zijderveld. Deze prof. was tot voor kort een belangrijke ideoloog binnen het CDA. Wat beweegt deze saaie hooggeleerde heren om bij het verlaten van hun honk toch nog een keertje hard met de deur te slaan?

Voor Ankersmit was de kredietcrisis de aanleiding, en dan vooral de reactie van de VVD hierop. Deze reactie was volgens Ankersmit louter economisch en in een wereld die zulke grote veranderingen tegemoet gaat is het primaat volgens Ankersmit niet aan de economie, doch aan de politiek. Economische - en liberale - feiten en wetmatigheden van weleer mogen dan hard zijn, onze tijd heeft laten zien dat ook harde feiten kunnen misleiden. De economische blikverenging die hiervan het gevolg was, is mede verantwoordelijk voor de enorme economische puinhoop waarmee we nu zijn opgezadeld; een puinhoop die de politiek moet zien op te ruimen.

Bij Zijderveld ligt het ietwat anders. Niet de vraag naar het primaat van de politiek, zoals bij Ankersmit, was voor prof. Zijderveld aanleiding het CDA-schip te verlaten, maar de vraag naar de aard van de politiek zelf. Met lede ogen ziet de Rotterdamse hoogleraar sociologie hoe een fenomeen als populisme, met de bijbehorende emoties, onderdeel gaat uitmaken van ons politieke systeem, en dat zelfs binnen het CDA niet iedereen op voorhand een eventuele samenwerking met de PVV van Wilders uitsluit.

Dus stapte Zijderveld uit 'zijn' partij onder relatief groot misbaar. Hij had als een antipopulist ervoor kunnen kiezen geduld te betrachten of zijn mond te houden om zo een gedegen middenpartij niet extra en onnodig te verzwakken. Zijderveld koos er echter voor om als populistische prof het CDA voor schut te zetten en te doen alsof de christendemocraten nu al tegen de PVV van Wilders aanschurken - waarvan in werkelijkheid in het geheel geen sprake is.

Tijdens een debat tussen Zijderveld en Dick Pels zette de eerste gisteren nog eens uiteen hoezeer populisme het politieke klimaat vergiftigd. Het taalgebruik vergroft, de humor verdwijnt en maakt plaats voor beledigingen en sarcasme. Politiek wordt steeds meer emotiepolitiek terwijl de noodzakelijke nuchterheid volgens Zijderveld de boventoon dient te voeren. Pels ziet het wat anders. Volgens hem vertolken populisten de stem van de uitdagers van het systeem. Populisme voorkomt dat ons bestel een zelfgenoegzaam systeem wordt waarin regenten de dienst uitmaken en het volk buitenspel zetten. De winst van Fortuyn, namelijk de introductie van het populistische element in onze politiek, mag niet teniet gedaan worden.

Zijderveld erkent weliswaar het belang van de pathos, maar prevaleert de nuchterheid. Een democratisch systeem is volgens hem te broos om aan populisten over te laten. Populisme vreet alles aan en daarom, zo zegt Zijderveld, "past populisme niet in een democratie". Hierin klinkt eenzelfde kritiek als van Ankersmit in de woorden van Zijderveld door: de werkelijkheid is te complex om over te laten aan een enkele benadering.

Nu zijn beide fenomenen - populisme zowel als nuchterheid - simplificaties van de echte werkelijkheid, zowel de emotie waar Dick Pels over heeft (net zoals iemand als Henri Beunders) als de zogenaamde 'nuchterheid' van Zijderveld. Beide aspecten vertegenwoordigen een ongeoorloofde vorm van relativering. Nu zullen beide heren relativering' omhelzen. Maar ik bedoel hier niet de relativering als het 'in een breder perspectief zetten van de dingen', maar relativering als 'niet serieus nemen' van de dingen - zeg maar: het afzwakken van serieuze zaken van belang.

Humor en relativering ontspringen namelijk niet aan een krampachtige houding - van zowel Zijderveld als Pels - om recht te doen aan de complexiteit van de werkelijkheid. Humor en relativering zijn op hun best, en overtuigen des te meer het volk, wanneer ze ontspringen aan een sterke verbondenheid met het volk en haar belangen en zijn verworteld in een sterke ondergrond. Populisme versimpelt de realiteit van bijvoorbeeld verbondenheid aan een vaderland tot een platte emotie waar politici mee kunnen doen wat ze maar willen (als ze maar slim genoeg zijn). Met gebruikmaking van de 'nuchterheid' desnoods. Want 'nuchterheid' bij moderne politici en beleidsmakers is vaak weinig meer dan gerationaliseerd ressentiment. Politieke nuchterheid is het instrument waarin de weerzin tegen de oude waarden voorkomt dat deze oude waarden ooit nog een voet aan de grond krijgen. Een gevoel van Nederlandse identiteit is dan mooi, maar het moet niet ten koste gaan van ons internationale politieke imago, van onze handelsbelangen of van hoe immigranten zich al dan niet buitengesloten worden.

Zowel Pels als Zijderveld (alsook Ankersmit) vergeten het belangrijkste element van een gezonde politiek: vaste waarden en principes die zijn gegrond in een concrete historische en culturele setting. Wie emotie en nuchterheid bij elkaar optelt, hinkt nog steeds, zij het op twee benen. Dan op het ene been, en daarna op het andere been. Wie nuchter is, staat op zich nog voor niets. Wie het geheel in ogenschouw neemt is juist geneigd de massa buiten spel te zetten die niet in staat is het geheel te bezien. De agnost Zijderveld sluit het volk uit met zijn nuchterheid. Populisme kan dit weliswaar uitdagen, maar in een emotiepolitiek spel zijn het juist de handige cynici die het spel beheersen.

Wetenschappers als Zijderveld en Pels zijn vaak onhandige cynici. Als agnosten geloven ze nooit werkelijk ergens in, maar het fatsoen hindert deze lieden in het uitspelen van het harde spel van politiek. Allen geloven ze in het primaat van de politiek. Allen zijn het exponenten van de onmacht van de partijideologen. Al de genoemde lieden voeden op hun eigen manier de huidige dynamiek van de politiek waarin blikvernauwing zowel desastreus is als een noodzakelijke correctie op het systeem. Dit moet een keer verkeerd aflopen; is het niet tijdens de huidige crisis, dan wel tijdens de volgende. Het zal namelijk echt verkeerd aflopen zolang de politiek niet doorheeft dat nuchterheid en emotie slechts gedijen in een politiek klimaat waarin onwankelbare principes het eerste en het laatste woord hebben.

Iemand die werkelijk ergens in gelooft, mag gerust een populistisch moment doormaken. Iemand die nergens in gelooft, zoals de agnost Zijderveld, is zelfs in een staat van nuchterheid bezig met volksverlakkerij.

Zig Zag

Laten we voorop stellen dat ik geen imams in het leger wil. Dit soort toevoegingen dien je vandaag de dag al rond te toeteren voordat je ook maar iets tegen de links-rechts zigzaggende liberale kerk van Nederland wil opperen. In deze kerk ben je tegen de benoeming van Eddouadi als leger-imam omdat hij niet ongedeeld loyaal is aan de westerse waarden die onze troepen elders op de wereld verspreiden (en verdedigen); of je bent voor diens benoeming vanwege de eigen ongedeelde loyaliteit aan de westerse waarde van absolute vrijheid van meningsuiting. Nu, ik ben als conservatief loyaal aan geen van beide posities. Ik vind enerzijds de officiële waarden van onze maatschappij, op z'n zachtst gezegd, nogal dubieus. En ik vind anderzijds het koppelen van een geestelijk ambt aan meningsuiting een onzalige constructie. Dus, als u het niet erg vindt, zigzag ik snel deze liberale kerk uit. Onder de open hemel van het conservatisme zijn er nog wat meer posities te bedenken.

De kwestie Ali Eddaoudi blijft de gemoederen bezig houden. Is het mogelijk een imam die in zijn columns en brieven heeft gesproken van een westerse kruistocht in Afghanistan, van 'oorlog tussen christenen en moslims' en Balkenende een hypocriet heeft genoemd, tot geestelijk verzorger te benoemen van onze legereenheden - en zelfs die in Uruzgan? Het koor der afwijzing van Eddaoudi kent nogal wat 'rechtse' en zelfs 'conservatieve' stemmen. Of zoals medeconservatief Bart Jan Spruyt het op zijn blog uitdrukt - ik kan op basis van zijn posting niet beoordelen of hij zichzelf of een ander citeert -: "Omdat we in ons leger niet op radicale hitsers zitten te wachten, en geen dubbelhartigen kunnen opnemen wier ongedeelde loyaliteit uiteindelijk niet bij ons land, ons leger en onze missie blijkt te liggen..."

Volgens velen is ons land is het westen, in oorlog. Ze is in oorlog met de radicale, fundamentalistische en terroristische bedreigingen die vanuit de bergen van Afghanistan een groot gevaar vormen voor onze ingedijkte verworvenheden. Volgens de klassieke opvatting dien een volk, als het land in oorlog is, als één blok achter haar soldaten te gaan staan. En achter haar oorlogskabinet. In een oorlog moeten alle neuzen dezelfde kant op staan. Het moreel moet gevrijwaard blijven van twijfel en kritiek. Want in een oorlog gelden andere wetten dan in vredestijd.

Er is echter één probleem met moderne oorlogsvoering. Moderne oorlogsvoering kenmerkt zich door haar diffuse karakter. Moderne oorlogen worden op verschillende fronten en op verschillende niveaus gevoerd: politiek, economisch, cultureel en militair. De moderniteit maakt weliswaar onderscheidingen tussen deze vormen van oorlog, maar moderne oorlog is en blijft in haar waarneming Totalkrieg. Terroristische dreiging van Taliban en Al Qaeda is niet los te maken van de visie op de vrouw, de plaats van de islam, de positie van de homo, het recht op godslastering en vele andere zaken.

In een moderne oorlog lopen alle genoemde vormen van oorlog door elkaar, maar vormen uiteindelijke één en dezelfde oorlog: de strijd van moderniteit en vooruitgang tegen alles wat haar belemmert. Zo is onze oorlog tegen de terroristische dreiging vanuit Afghanistan ook vervlochten met de strijd voor vrouwenrechten in datzelfde land. Of de strijd tegen uithuwelijkingspraktijken in datzelfde land.

Moderne oorlog is niet een oorlog om land, om vrede of om iets concreets; moderne oorlog gaat over vooronderstellingen. Bijvoorbeeld de vooronderstelling dat godsdienst immer ondergeschikt dient te zijn aan een democratisch stelsel. Deze vooronderstelling vloeit weer voort uit een andere vooronderstelling, namelijk dat de staat ongedeeld is en dat de staat het absolute primaat bezit boven alle levenssferen. Vanuit deze gedachten komt men vanzelf uit op de idee van de ongedeelde loyaliteit van de burger aan de staat.

In een ongedeelde loyaliteit is geen plaats voor iets anders. Want gedeelde loyaliteit zou een mens onbetrouwbaar maken (ten overstaan van de staat) en is ongeschikt voor zijn beroepsuitoefening als leger-imam (want een leger-imam is immers een ambtenaar in dienst van de staat).

Het is een liberale kettingreactie. Wie uitgaat van een ongedeelde - want soevereine - staat, komt vanzelf uit bij de ongedeelde samenleving als onderdeel van de staatssfeer en een ongedeelde loyaliteit van haar burgers ten overstaan van deze staat. Ga maar na: indien een staat niet ongedeeld zou zijn, dan zouden andere gebieden eenzelfde - en dus concurrerende - autoriteit bezitten als een regering zou bezitten. En wanneer de staat geen primaat zou bezitten, zou de burger dat zelf bezitten (of iets anders natuurlijk) en zelf bezitten welke autoriteit men zou volgen. De ongedeeldheid is de basispremisse van de moderne staat. En deze ongedeeldheid heeft nu een 'ongedeelde loyaliteit' gebaard.

Nu zult u zeggen: alles mooi en wel, maar in een concreet strijdgebied, namelijk Uruzgan, mag je toch van je militairen verwachten dat ze de militaire missie uit volle overtuiging steunen en geen gevaar of risico vormen voor de veiligheid van de soldaten die daar te velde zijn? Dat klopt. Zulke risico's mogen niet worden genomen. Maar reële risico's, zoals het aanstellen van een imam als geestelijk verzorger in het leger, los je niet op door de notie van 'ongedeeldheid' in stelling te brengen in de strijd tegen terrorisme. Het klassieke conservatisme verwierp altijd elke notie van ongedeeldheid wat betreft de moderne staat en haar optreden. Dit conservatisme ging altijd uit van een gedeelde loyaliteit die haar eenheid vond in de realiteit van de christelijke gemenebest.

Waarom zou dit nu anders zijn? Een geestelijke verzorger is volgens zijn geestelijke roeping immers altijd meer verantwoording schuldig aan God dan aan de menselijke overheden? Net zoals een soldaat dat ook is? De klassieke opvatting over loyaliteit ziet hier geen probleem, hoogstens een grond voor het ontstaan van bepaalde dilemma's. Een soldaat is ook verantwoording schuldig aan het belang van zijn gezin, of van zijn ouders. Een oorlogssituatie verandert hier niets aan; integendeel: juist een oorlogssituatie brengt het fundamenteel dilemmatische karakter van het leven en van de moraal van het leven aan het licht. Een ongedeelde loyaliteit daarentegen is immoreel en levensvijandig. Een staat die ongedeelde loyaliteit eist, is een staat die niet moet worden gehoorzaamd, maar moet worden bestreden.

Dat een geestelijk verzorger geen vragen mag stellen bij de militaire missie is een teken aan de wand. Juist het slagveld, juist de oorlogssituatie creëert situaties waarin mensen in uiteindelijke posities worden gedreven. Als een medesoldaat sneuvelt, of als iemand dodelijk verwond raakt, of wanneer soldaten zelf doden, is de vraag naar de rechtvaardigheid of naar de waarde van leven en sterven onderdeel van een domein waar de staat geen enkele zeggenschap over heeft. De geestelijke verzorger vertegenwoordigt een autoriteit die zich buiten de staat bevindt en die zich uiteindelijk ook boven de staat bevindt. Een conservatief voegt daar aan toe: zoals elke autoriteit zich buiten en boven de staat bevindt.

De ongedeelde loyaliteit aan de ongedeelde staat is niet alleen een rechts probleem. Ook links kan er wat van. In de Volkskrant van gisteren was een aardig specimen te lezen van een opvatting waarin eenzelfde ongedeeldheid via de route van de vrije meningsuiting op het bordje van de al dan niet loyale burger belandt. In een column voor deze krant bracht Evelien Tonkens een fraai staaltje onverwoestbaar geloof in democratie en vrije meningsuiting onder de aandacht van haar lezers. Tonkens is lyrisch over de opmerking van de vrouw van Eddaoudi dat deze door gesprekken met jongens die vechten in Afghanistan anders is gaan denken over deze oorlog: "Het zijn interessante lieden: de democratie doet iets met ze. Dat Eddaoudi anders over het leger is gaan denken, is voor de functie van geestelijk verzorger interessant. Hij begrijpt de sceptici en critici immers van binnenuit. De argumenten die hem ooit overtuigd hebben, kunnen anderen mogelijk ook overtuigen. Dat maakt hem misschien nog wel geschikter voor die functie dan iemand die nooit van mening is veranderd."

Tonkens heeft iets met mensen die binnen het kader van de democratie en in het spel van de meningsvrijheid veranderlijk zijn. Uiteraard in het onveranderlijke kader van democratie en meningsvrijheid en met als uitkomst een zeker instemmen met de gerechtvaardigde oorlog tegen terrorisme en achterlijkheid. Er is verschil tussen de linkse Evelien Tonkens en de rechtse criticus van de beslissing om Eddouadi als leger-imam aan te stellen. Tonkens heeft een blind en vast geloof in de geslotenheid van haar wereld: als mensen maar veranderen, doet een islam er niet toe. De islam bestaat niet werkelijk, maar is hoogstens een vaag concept dat is ontsproten aan onze fantasie. De staat is hard; de islam is boterzacht. Rechtse liberalen en soortgenoten zijn minder naïef. Zij staan wel voor een gesloten wereld waarin de moderne staat het enige harde kader vormt dat er toe doet, maar ondertussen ziet men zich geconfronteerd met fenomenen als de islam die - hoe je het ook wendt of keert - toch een hardheid bezitten die door de staat niet zo makkelijk gekraakt kan worden. Vandaar die zekere dubbelheid bij de 'rechtsen': zweren bij meningsvrijheid, ondertussen elk beroep op een instantie buiten de democratische rechtsstaat afsnijden.

Beide posities vinden elkaar in de staat als hoogste autoriteit: ongedeeld, soeverein, primair. Beide zien meningsvrijheid als een opening in dit gesloten geheel, maar wee degene die via deze opening naar buiten wil wandelen. De opening is namelijk geen opening, maar een bevestigingspunt waar slingers aan hangen waarmee men van links naar rechts kan slingeren en weer terug. Zolang men maar binnen de lijntjes van de keiharde rechtsstaat blijft.

Onder Tonkens valt het geestelijke, valt de islam onder meningsvrijheid en is fundamenteel veranderlijk. Nu, daarin verschilt ze niet werkelijk van wat veel rechtse geluiden ons willen doen geloven. Beide posities zijn naïef. Die van Tonkens is de meest naïeve. Zij gelooft niet dat een islam werkelijk een concurrent kan zijn van het belang van een publiek belang dat de islam niet voorop stelt, zoals het onze. Zolang mensen maar veranderlijk in de goede richting afdrijven, is zij lyrisch. Het rechtse standpunt is minder naïef, maar net zo illusionair. Rechts verklaart simpelweg dat de staat het ongedeelde primaat heeft en dat de islam uiteindelijk altijd moet zwijgen. En omdat ze dit verklaart, gelooft ze dat dit ook werkelijk zo is.

Maar in beide gevallen neemt men de islam niet serieus, net zo min als dat men andere mensen serieus neemt. Je kunt met je mond belijden dat de staatsloyaliteit belangrijker is dan je geloof in God, je huwelijk of je band met je kinderen. Maar dat zegt nog niets over de uiteindelijke keuze die je in een crisissituatie maakt. Net zo min als dat veranderlijkheid van opvattingen iets zou zeggen over je uiteindelijke beslissingen op het slagveld.

Beide posities geloven in een abstracte mens met een ongedeelde loyaliteit waarvan de inhoud door de staat wordt bepaald. Beide posities gaan niet uit van een werkelijke mens van vlees, bloed en ziel, maar van een invulling van hun theoretische concepten.

Ik verwerp dus de discussie die er wordt gevoerd over Eddouadi. Daar komt nog eens bij: als Eddouadi op basis van zijn columns niet geschikt is om het oorlogsgebied in te worden gestuurd om daar de islamitische soldaten bij te staan, waarom is een minister Plasterk dan wel geschikt om na columns waarin het platte atheïstische en homovriendelijke propaganda heeft bedreven, in ons land minister van onderwijs te zijn?

Eddouadi kan geen leger-imam zijn. En Plasterk geen minister. Daarbij heb ik meer respect voor Eddouadi die zijn geloof niet thuislaat wanneer hij buiten de voordeur stapt dan voor een Plasterk die alleen zijn hoed heeft om mee te nemen. Maar juist omdat ik Eddouadi's geloof serieus neem, kan ik zo iemand geen (geestelijk) wapen in handen geven namens mijn persoon. Eddouadi gelooft hoogstwaarschijnlijk in de gedeeldheid van loyaliteiten. Dat is in hem te prijzen; het maakt voor mij het probleem 'islam' er niet minder om.

De meeste andere mensen in het westen geloven niet in de gedeelde loyaliteit. Ook zij zijn niet geschikt om geestelijk verzorger voor onze soldaten te zijn - om ze met de blinde visie van de moderne staat nooit bij te staan, maar altijd tegenover hen te staan in naam van de staat. Dit maakt ze voor veel meer ongeschikt dan alleen 'geestelijk verzorger' in het leger. Het maakt ze ook ongeschikt om soldaat te zijn, minister te zijn, columnist - noem maar op. De ongedeelde loyaliteit is een pathologie die in de liberale rechtsstaat tot deugd is verheven. Nou, voor mij is ze dus absoluut geen deugd, maar een totalitaire aanspraak op al mijn diepste beweegredenen en op alle pijlers van mijn bestaan. Geef mijn liberaal-theoretische ongedeeldheid daarom maar aan Fikkie. Al denk ik dat zelfs hij niet in staat is zich er wel een volle maag mee op te peuzelen.

Conservatisme 2.0

Is het conservatieve moment zojuist voorbij of juist aangebroken? Met de komst van Bush leek het aangebroken. Met diens vertrek lijkt het voorbij. Althans in de VS. In Europa, en ook in ons land, zijn er andere momenten, maar met dezelfde pendelbeweging: het conservatieve moment komt en gaat, komt en gaat, enz. Wie spreekt en denkt over en in conservatieve momenten, benadert het conservatisme op een politieke manier. Maar het conservatieve moment is hooguit een realissimum: een ervaringsmoment van de realiteit van het conservatisme als ideologie van de realiteit. Voordat over enkele weken de 2.0 versie van bitterlemon.eu het web opgaat, is het goed hier enige gedachten aan te wijden.

Het conservatisme in Nederland is niet dood. Het is wel klein. Een interessante 'draad' op het weblog van de conservatieve blogger Frank Verhoef toont aan dat er een reële behoefte is onder jonge conservatieven om zich te manifesteren. Waar conservatieven van een eerdere generatie te lijken zijn afgehaakt van de conservatieve trein, is het conservatisme toch krachtig genoeg om steeds maar weer jonge mensen te inspireren en te bewegen tot daadkracht in media en politiek.

Is er dus sprake van een conservatief moment? Er is zo vaak sprake van een dergelijk moment. Is het niet een 'conservatief' moment, dan is er wel een ander, gelijksoortig moment te bespeuren. Dan is er wel een toenemende aandacht voor de klassieken, voor religie of voor burgerlijk fatsoen te bespeuren. Voor wat het waard is. Maar het is net als met spirituele ervaring, of met een verliefdheid van het eerste uur: wie het moment wil vasthouden, krijgt er hoogstens een gestolde ervaring voor terug. Een gevoel dat je oproept door bepaalde rituelen van het eerste uur te herhalen. Wie zich blind staart op momenten, zal nooit vat krijgen op de werkelijke dingen. Men is pas werkelijk gelukkig wanneer men niet aan geluk (of juist ongeluk) denkt. Op een soortgelijke wijze is men conservatief indien men de conservatieve momenten - ervaringsmomenten - laat komen en laat gaan.

Momenten zijn dus vaak ervaringsmomenten. En zulke ervaringsmomenten worden niet zelden aangereikt door de omstandigheden. Zo kan een politieke impasse ruimte geven voor een dergelijk conservatief moment. Zo dacht men enige tijd dat alle interessante ideeën van rechts kwamen - zelfs Dick Pels dacht het. Dit leek zo omdat links verzwakt en verstoft was geraakt. Men vergat dat dit 'links' nog altijd zo'n 90 procent van het journalistieke en intellectuele corps uitmaakte, en nog steeds uitmaakt.

Rechtse, denkende mensen bevinden zich nog steeds in de marge van het maatschappelijk debat. Voortdurend vestigen ze hun hoop op iets of iemand - het CD(J)A, de opiniepagina van de Volkskrant, de PVV van Wilders of een roze opinieblad - om daarna teleurgesteld te raken. De komende en gaande 'conservatieve' momenten peigeren een normaal mens af. Je wordt er cynisch van, apathisch, je trekt je voor je het weet terug in je studeerkamer, om daar een onthecht leven van een conservatief te leiden, omgeven door rijen klassieke werken, achter een notenhouten bureau en een minzame trek op het gelaat.

De teleurgestelde conservatieven - voor zover ze zich nog conservatief achten - zullen toch ergens zijn - dus waarom niet in een studeerkamer? Na al het gerommel in conservatief Nederland zijn er de afgelopen jaren vele conservatieven bekeerd, opgestaan en gemobiliseerd, om daarna te 'verdwijnen'. Het gevolg is dat elk conservatief moment haar eigen 'conservatieven van de eerste uur' creëert. En de ervaring van de laatste jaren leert dat dezen ook weer snel die van 'het laatste uur' worden.

Het onvermogen, het gebrek zich voort te zetten, geeft het conservatisme in ons land iets steriels. Dit steriele karakter komt eveneens tot uiting in het exotische karakter van wat conservatieven 'conservatief' vinden. Veel schrijvers, boeken en ideeën komen uit Engeland of Amerika. Weinig tot geen ingrediënten uit Europa. En evenmin uit Nederland of Vlaanderen. Conservatisme in Nederland komt altijd van ver. En het komt van bovenaf. Conservatisme heeft hier weinig met volkscultuur, vaderlandse geschiedenis, kerk en tradities te maken, maar veel met klassieke werken, 'hoge cultuur' en onthechte politieke analyses.

Er zijn vele excuses en/of redenen voor te noemen. Het ontbreken van grassroots, van conservatieve partijen, van traditionele staatskerken kan er debet aan zijn. Maar hoe dan ook: conservatisme in Hollandse stijl heeft daarom een hoog eenrichtingsverkeergehalte. Het komt vaak uit studeerkamers of uit ivoren torens. Dat een huidige, jonge generatie conservatieven hier tegenaan loopt, getuige het eerder aangehaalde blog, is niet zo vreemd. De tijd is rijp om met het conservatisme een nieuwe fase in te gaan. En niet omdat er een moment zou zijn aangebroken, maar vanwege het simpele feit dat de noodzaak hiertoe nu eindelijk eens wordt uitgesproken.

En omdat enkele dingen bij elkaar komen. Sommigen weten het - veel mensen nog niet - maar de Burkestichting is al enige tijd op een succesvolle wijze bezig met studentenwerk in de vorm van meerdaagse Summerschools, en eendaagse winter- en lentescholen. Na de tegenslagen van enkele jaren terug, lijkt ze nu eindelijk een manier te hebben gevonden om haar bestaan te rechtvaardigen en de conservatieve zaak in ons land te dienen. Verder is er enige tijd geleden een conservatief podium opgericht - conservatismeweb van Erwin Wolff - dat verschillende rechtse, conservatieve en orthodoxe bloggers bij elkaar heeft gebracht. Tenslotte krijgt het conservatieve podium bitterlemon.eu een nieuwe impuls door over enkele weken (opnieuw) van start te gaan met een totaal nieuwe website met deels andere medewerkers. Samen met het Belgische politieke maandblad Nucleus van dr. Pieter Huys en conservatismeweb zal bitterlemon.eu proberen de signalen vanaf de basis serieus te nemen en er vorm aan te geven.

Onzes inziens is een initiatief als dit belangrijker en urgenter dan bijvoorbeeld een nieuwe politieke partij. Er kan op een liberaal-conservatief blog als DeDagelijkseStandaard dan wel geroepen worden dat er minder moet worden gelezen en gebabbeld, en dat er meer dadendrang aan de dag moet worden gelegd in conservatief Nederland, maar de vraag is hoe serieus we zoiets moeten nemen. Veel conservatieven zijn al politiek actief, zij het binnen partijen die weinig conservatief te noemen zijn. Het zij zo. Er is eenvoudigweg te weinig (expliciete) kritische massa voor de conservatieve zaak als het aankomt op het oprichten van een conservatieve partij. De voorbeelden van pogingen om toch zoiets te ondernemen, zijn niet alleen ontmoedigend, maar worden door dezelfde mensen die oproepen tot actie gedemoniseerd en met de grond gelijk gemaakt. Zoals door Joshua Livestro die geen goed woord over heeft voor initiatieven als conservatieven.nl, NieuwRechts of de PVV.

Laat zulke mannen maar praten. Als het tijd is voor daden, dan is het tijd voor daden in de vorm van artikelen, essays, boeken, theorieën en analyses. En voor cafés, persoonlijke ontmoetingen, leeskringen en barbecues. Conservatisme 2.0 krijgt in ons land straks de hulp van bitterlemon.eu 2.0. Met de mogelijkheid tot bloggen en het plaatsen van artikelen. Met een intern forum. En met toegang tot tal van bronnen. En hopelijk te midden van een groeiend netwerk van conservatieve studie- en leeskringen om zodoende real life-initiatieven te stimuleren.

Wat er allemaal uit voortkomt, zullen we wel zien. De potentie is groot; het aantal stappen dat gezet moet worden om iets te bereiken is zo mogelijk nog groter. Maar elke stap is er één. En elke stap brengt ons dichterbij ons doel. Want het conservatisme is springlevend. Alleen al omdat de realiteit voor ons pleit. Daarom zie ik de toekomst van het conservatisme in Nederland hoopvol tegemoet. Want conservatisme 2.o is al geboren - aan de basis. En ze krijgt ook steeds meer vorm in webmedia en real life samenkomsten. Over enkele weken hoop ik meer te kunnen vertellen over onze plannen met conservatisme 2.0.